انقلاب الکترونیک در نظام آماری کشور

تعیین شمار جمعیت و ویژگیهای آن، شناخت کمبودها، نیازها و امکانات بالقوه، تهیه چارچوبها و زمینههای لازم برای انجام آمارگیریهای نمونهای در فاصله سرشماریهای 10 ساله، تهیه اطلاعات برای محققان و مراکز پژوهشی و تحقیقاتی و مقایسه تصویر بهدست آمده از جمعیت و مسکن دریک مقطع زمانی با مقاطع زمانی گذشته و شناخت روند رشد جمعیت و تغییرات مربوط به جمعیت و مسکن، از مهمترین اهداف انجام سرشماری است. اربابیان میگوید: (متاسفانه به دلیل نگاه سنتی به بحث سرشماری، هنوز برخی فکر میکنند سرشماری برای موضوعاتی مانند سربازگیری و اخذ مالیات است. حال آنکه امروزه موضوع سرشماری، بیشتر با هدف تامین اطلاعات پایه و کاربردی انجام میشود و بحثهای مالیات طبق قوانین و از مجاری خاص خود و با اهرمهایی که دستگاههای ذیربط در اختیار دارند، تامین میشود. حدود 15 تا 16 میلیون خانوار در کشور وجود دارد و چنانچه احیانا اطلاعات مردم دقیق نباشد برنامهریزیهایی که بر اساس این اطلاعات انجام میشود، غیر دقیق خواهد بود و آرمان رفاه و تامین نیازهای مردم، در چارچوب برنامههای میان مدت و بلند مدت محقق نخواهد شد. بر این اساس، لازم است ائمه جمعه و جماعات، رسانهها، آموزش و پرورش و گروهها و افراد تاثیرگذار با بازکردن فواید اجرای صحیح طرح، یک نوع فرهنگسازی را در دستور کار قرار دهند.
تهیه نقشههای آماری رقومی تا چند سال پیش صدها نفر از کسانیکه در بخش تهیه نقشههای سرشماری فعال بودند، پس از ماهها تلاش برای تهیه نقشههای بزرگ شده مناطق مختلف و آمادهسازی و مشخص کردن حوزه فعالیت سرشماران روی نقشه در یک مسجد و یا سالن بزرگ گرد میآمدند و با پهن کردن نقشههای دستی و چسباندن برشهای جدا از هم، پایان کار حوزهبندیها روی نقشه را جشن میگرفتند. پس از پایان سرشماری این نقشهها که حجم زیادی از مدارک مهم محسوب میشد، باید بایگانی و تا سرشماری دیگر از آن محافظت میشد.
سیر تحولات بزرگ جمعیتی و جغرافیایی در کشور رو به توسعه ایران همواره موضوع بههنگامسازی این نقشه های را با مشکل مواجه میکرد، بهگونهای که کار در برخی موارد باید از ابتدا طراحی میشد؛ اما امروز سازمان و سیستم آمارگیری در کشور گامهای بزرگی برداشته است به طوریکه این سازمان اکنون بسیار جلوتر و پیشرفتهتر از کشورهای منطقه است و بسیاری از کشورهای منطقه خواستار کمک ایران برای اجرای طرح آمارگیری در کشور خود هستند.
اربابیان میگوید: (امروز از نظر فناوری نقشه و بهنگام سازی و به کارگیری تصاویر ماهوارهای در تعیین نقشههای آماری در منطقه حرف اول را میزنیم. کار تهیه نقشههای ششمین سرشماری عمومی نفوس و مسکن از 2 سال پیش با بررسی 5 دوره سرشماری عمومی در کشور و سازمان کشورهای عضو اسکاپ آغاز شد و هم اکنون از لحاظ هزینهای و امکانات و پیشرفته بودن روندها، در بهترین حالت قرار داریم. یکی از ویژگیهای آمارگیری در دوره ششم کاربرد نقشههای رقومی و رایانهای است که این امکان را فراهم کرده است تا در وضعیت متغیر تقسیمات کشوری در ایران بتوانیم نقشهها را خیلی سریع و بهگونهای که اخلال در برنامهریزیها ایجاد نشود، روزآمد کنیم. باید توجه داشت تقسیمات کشوری در ایران با توجه به تغییرات جمعیتی بسرعت جریان دارد و این در کار تهیه نقشههای دستی که در سالهای قبل از آن استفاده میشد، اختلال ایجاد میکرد.
نقشههای آماری عبارت از تقسیمبندی نقشه عمومی کشور به محدودههای کاری که هر مامور براساس حجم خانوار ساکن در آن محدوده جغرافیایی، باید کار سرشماری را تماما به انجام رساند. نقشه اغلب نقاط کشور در سرشماری ششم به صورت رقومی و دیجیتالی تهیه شده است. موضوع نقشه اطلاعات یک بحث کلیدی در سرشماری امسال است ، چرا که در این سرشماری پوشش سرشماری را در کل کشور با نقشههای رقومی پیش میبریم و در بخشهای روستایی و شهری از پایگاههای نقشهبرداری استفاده میکنیم که عملیات ما را برابر استانداردهای جهانی پیش میبرد. تا سال 1375 نقشهها به صورت خطی و کاغذی تهیه میشد و عملیات حوزهبندی و تعیین حجم کار به صورت دستی تهیه میشد و پس از پایان کار نیز این نقشهها بایگانی میشد که به لحاظ حجم نگهداری و حفظ امنیت مشکل زیادی وجود داشت؛ اما امروز با نقشههای رقومی در این بخش گام بزرگی برداشته شده است.

روش استخراج و داده آماری

یکی از دغدغههای دائمی دستاندرکاران همواره این موضوع بوده است که با کنترل و نظارت دقیق بر کار آمارگیران، پس از تهیه اطلاعات از خانوار، اماکن، آبادیها و شهرها، میزان انحراف را به طرز قابل ملاحظهای کاهش دهند.
این ملاحظه در سرشماری سال 1375 به کاربرد سیستمی تحت عنوان (او.ام.آر) انجامید.
در روش OMR یا optical mark reader اطلاعات دریافتی از مردم به صورت کدهایی علامتگذاری شده در پرسشنامه جمعآوری میشد و مورد استفاده قرار میگرفت و در آمارگیری امسال این شیوه نیز تغییر یافت و شیوه (آی.سی.آر) به کار گرفته شد.
در روش ICR (intelligent character recognition) با بهکارگیری یک سیستم هوشمند، اطلاعات و نوشتههای آمارگیر ابتدا اسکن شده و سپس با رایانه خوانده میشود.
از نوآوریهای سیستمیدر آمارگیری ششم، استفاده از پرسشنامههایی است که اطلاعات آن به صورت ماشینی خوانده میشود. این تغییر، کار پر کردن پرسشنامهها از سوی آمارگیران را سادهتر و سرعت استخراج اطلاعات را بیشتر میکند. با بهکارگیری این سیستم جدید، سرعت و دقت استخراج اطلاعات و دادهها افزایش یافته و نتایج سرشماری خیلی زودتر از طرحهای قبلی آماده استفاده میشود. سرشماری ششم را میتوان انقلابی الکترونیک در نظام آماری کشور دانست؛ چراکه ایران اولین کشور منطقه خاورمیانه و پس از کشورهای آفریقای جنوبی، استرالیا و هند، چهارمین کشور منطقه آفریقا، اقیانوسیه و آسیا است که از این روش برای جمعآوری و استخراج دادههای آماری در سرشماری خود استفاده میکند. با بهکارگیری این شیوه مدرن در نظام آماری کشور فرآیند استخراج اطلاعات از 9 ماه به حدود 4 ماه کاهش یافته و از ضریب خطا نیز با توجه به دقتهای نرمافزاری، به میزان قابل ملاحظهای کاسته خواهد شد. اهمیت بهکارگیری این روش وقتی روشن میشود که بدانیم که استخراج نتایج حاصل از اطلاعات سرشماری 12 میلیون خانوار در سال 1375، حدود 9 ماه طول کشید؛ ولی با بهکارگیری روش جدید، اطلاعات حدود 17 میلیون خانوار 4 ماهه آماده میشود. بررسی خالص کمشماری و بیششماری نیز در سرشماری امسال در اولویت قرار دارد و همین موضوع سرشماری ششم را برابر با معیارهای جهانی قرار داده است. تغییر شیوه استخراج و داده آمایی و استفاده از شیوه ICR، استفاده از نقشههای رقومی به جای نقشههای کاغذی، استفاده از فناوریهای نوین برای بهنگامسازی نقشههای آماری با استفاده از تصاویر ماهوارهای و GPS، تخصصی کردن نظارت بر عرصههای مختلف سرشماری، کنترل خطاهای نمونهای از نمونههای اثبات این ادعاست. بهکارگیری تجربیات و نیازهای بینالمللی در ششمین سرشماری عمومی نفوس و مسکن به توصیه سازمانهای بینالمللی و نگاه مقایسهای به آمار ایران با دیگر کشورها توجه زیادی شده است تا پرسشهای طراحی شده تا حد زیادی با سوالات پرسشنامه در دیگر کشورها هماهنگ شود.

انتشار اطلاعات

با راهاندازی وبسایت سرشماری، نتایج تمامی سرشماریها از سال 1335 روی اینترنت قرار گرفته است و نتایج سرشماری ششم نیز بتدریج به این مجموعه اضافه خواهد شد.
آمادهسازی و انتقال نتایج سرشماریهای گذشته روی اینترنت که به صورت دستی انجام شد، اقدامی بزرگ بود. کار انتقال و استفاده از اطلاعات سرشماری روی اینترنت از سرشماری پنجم و پس از استفاده از روش OMR سادهتر شد و با بهکارگیری روش ICR در این دوره، آمادهسازی و انتقال اطلاعات سریعتر صورت میگیرد.
قرار است اطلاعات حاصل از ششمین سرشماری عمومی نفوس و مسکن به صورت نقشههای آماری و توضیحی روی اینترنت قرار میگیرد تا محققان و مدیران از آن استفاده بهینه کنند. عده زیادی از همکاران در بخش نقشههای آماری مشغول هماهنگسازی هستند و هدف از این هماهنگسازی و برنامه کنونی هماهنگسازی اطلاعات روی نقشههاست تا اطلاعات توضیحی تهیه شده در سرشماری را به اطلاعات نقشه منتقل کنیم که براساس مشخص کردن روی بخشی از نقشه بتوانیم به اطلاعات پایه در آن حوزه برسیم. در این شیوه، تمامی نقشه و اطلاعات کیفی آن روی یک نقشه اصلی گروهبندی میشود و کاربر میتواند براحتی با انتخاب هر نقطه از نقشه ایران به اطلاعات آماری مجاز در آن نقطه تعیین شده، دسترسی یابد. بهکارگیری امکان جستجو در فضای اینترنت نیز گام مهمی در دسترسی سریع به اطلاعات است که توجه ویژهای به این امر شده است.
به موازات انجام امور سرشماری امسال، هماکنون کارشناسان مرکز آمار در حال بررسی نحوه کاربرد PDA برای عملیات سرشماری بعدی هستند که با بهکارگیری سختافزارها و نرمافزارهای مختلف میتواند سیستم سرشماری را کاملا بدون کاغذ کند و این شیوه کاملا نوینی است که در بسیاری از کشورهای جهان تجربهای تازه است. بخش عمدهای از فعالیتهای ششمین دوره سرشماری عمومی نفوس و مسکن از طریق انتقال فایلهای الکترونیکی انجام میشود که این شیوه نیز از دیگر ویژگیهای این دوره سرشماری محسوب میشود و اجرای آن در منطقه خاورمیانه بیبدیل است. این روش در آزمایش سرشماری که در سال گذشته و به صورت نمونهای در 5 شهرستان از 5 استان کشور صورت گرفت، به صورت موفقیتآمیزی آزمایش شد و اکنون آماده کار عملیاتی است.
اهمیت بهکارگیری این روش وقتی روشن میشود که بدانیم استخراج نتایج حاصل از اطلاعات سرشماری 12 میلیون خانوار در سال 1375، حدود 9 ماه طول کشید؛ ولی با بهکارگیری روش جدید، اطلاعات حدود 17 میلیون خانوار حدودا 4 ماهه آماده میشود. 15 اردبیهشت زمان پیشبینی شده مرکز آمار ایران برای اعلام نتایج اولیه ششمین سرشماری عمومی نفوس و مسکن است و حدود 40 روز بعد نیز نتایج اولیه روی اینترنت قرار خواهد گرفت. هماکنون ارتباط ستاد سرشماری با مراکز استانها به صورت دیجیتال و الکترونیکی است و بهکارگیری کاغذ از پروسه اجرایی حذف شده است. هماکنون با 30 استان ارتباط الکترونیکی داریم و آنها نیز با ستادهای شهرستانها مرتبط هستند.
معاونان فنی در مراکز استانها سیستم الکترونیک کنونی را مانیتور میکنند و در صورت ایجاد اشکال در شبکه دیجیتالی، بلافاصله از طریق تالار گفتگو نسبت به رفع مشکل اقدام میکنند.

عاطفه اله وردی