بادگیر کویر؛ عروسی بر بلندای سریر حسن و شیدایی

مجموعه تاریخی پردیسان شهرستان ابرکوه شامل خانه تاریخی آقازاده و بادگیر معروف آن، به همراه خانه‌های تاریخی حسینی دوست، موسوی، سید علی آقا و خانه گبری و در راستای توسعه صنعت گردشگری، مرمت و احیای بناهای تاریخی و اشتغال‌زایی توسط بخش خصوصی و با اعتباری حدود دو میلیارد تومان مرمت و بازسازی شد و با تغییر کاربری به یک واحد اقامتی و پذیرایی، دهه فجر امسال توسط معاون رئیس جمهور و رئیس سازمان میراث فرهنگی کشور به بهره برداری رسید. این مجموعه اکنون مورد توجه گردشگران داخلی و خارجی قرار گرفته و بویژه در ایام نوروز آماده پذیرایی از هموطنان فرهنگ و تاریخ دوست کشورمان است. با سید محسن عظیمی، سرمایه گذار بخش خصوصی و مدیریت مجموعه تاریخی پردیسان ابرکوه درباره این مجموعه بی نظیر تاریخی گفت و گویی داشته ایم که آن را در ذیل می‌خوانید.

برای شروع گفت و گو بد نیست از مجموعه پردیسان ابرکوه برایمان تعریف کنید.

مجموعه پردیس ابرکوه یک مجموعه تاریخی و گردشگری شامل عمارت آقازاده و چهارخانه تاریخی دیگر با وسعت 5000 مترمربع است که در بافت قدیمی شهر کهن ابرکوه درجنوب غربی استان یزد واقع شده و یکی از گنجینه‌های معماری سنتی ایران به شمار می‌آید که اکنون پس از دو سال مرمت و بازسازی و هزینه‌ای بالغ بر 17میلیارد ریال و با رعایت بالاترین استانداردها و افزودن تجهیزات کامل مطابق با الگوهای جهانی پذیرای مهمانان از سراسر جهان است.

در خصوص خانه آقازاده، وجه تسمیه و ویژگی‌های منحصر به‌فرد آن اگر مطلب و نکته‌ای هست، بفرمایید.

خانه متعلق به شخصی به نام حاج سید میرزا محمد حسین مجتهد ابرقویی است که در دوره نوجوانی به نجف اشرف مهاجرت می‌کند. آنجا تحصیل علم کرده و با درجه اجتهاد به ابرکوه باز می‌گردد و سپس به انجام یک سری فعالیت‌های عام المنفعه از جمله ایجاد قنوات و آبادی روستاها مبادرت می‌کند. ضمن این که این خانه را هم احداث می‌کند و از آنجا که ایشان نوه‌ای به نام سید علی آقا معروف به آقازاده داشته -که بیشتر در این خانه اقامت داشته- از این رو خانه به خانه آقازاده شهرت پیدا می‌کند.

مساحت خانه‌ای که بادگیر دو طبقه در آن قرار دارد 820 متر مربع است و قدمتش به دوره قاجاریه می‌رسد و شامل یک حیاط مرکزی و عمارت در سه طرف است که در فصول مختلف سال از آن استفاده می‌شده است. شاهکار بی‌نظیر این بنا، بادگیر و عمارت کلاه فرنگی است. ارتفاع بادگیر 18متر و مساحتش 18 متر مربع است و دارای 19 دریچه تنظیم هواست. نقش بادگیر درساختمان، وسیله‌ای برای خنک کردن و تلطیف هوا و کلاه فرنگی نیز به منظور نوررسانی و در واقع تنظیم نور برای فضای زیرین آن یعنی تالار خانه بوده است. این اثر در سال 1375 عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسید.

ویژگی‌هایی منحصربه‌فرد این خانه تاریخی، که آن را از سایر مجموعه‌های همسو در ایران متمایز می‌کند و برتری می‌بخشد، چیست؟

مهم‌ترین و اولین ویژگی آن وجود بادگیر دو طبقه است؛ یعنی بادگیر خانه آقازاده ابرکوه تنها بادگیر دو طبقه در ایران است. این دو طبقه با هم ارتباط فنی دارد، زیرا علاوه بر زیبایی، وجهه فنی هم داشته است به این شکل که اگر هیچ وزش باد و نسیمی هم نبوده این بادگیر کارکرد خنک کردن خودش را انجام می‌داده است،چون از 19 عدد دریچه که زیر بادگیر تعبیه شده، دو عدد از آن که بزرگ تر است مربوط به طبقه دوم است و 17 عدد ازآن مربوط به طبقه اول است. ویژگی متفاوت و مهم دوم آن، این است که کنار این بادگیر، عمارتی است به نام «کلاه فرنگی» که روشنایی داخل تالار را تنظیم می‌کرده و درواقع یک نورگیر است. زیر سقف این کلاه فرنگی، مقرنس کاری‌های فوق العاده زیبایی را مشاهده می‌کنیم و کنار هم قرار گرفتن این کلاه فرنگی و بادگیر در زمان خودش نماد شهری محسوب می‌شده است. در عین حال این ترکیب بر فراز بام‌ها، نمایشی از یک معماری باشکوه ایرانی در دل کویر است.

ویژگی خاص و سوم، قسمت شاه نشین یا به اصطلاح امروز قسمت VIP ساختمان است که ساکنان این خانه می‌توانستند در بالای آن شاه نشین قرار گیرند تا فضای داخل خانه را اشراف بیشتری داشته باشند. معمولا کمتر می‌بینیم در ایوان خانه‌های قدیمی، عنصری به این نام وجود داشته باشد.

ویژگی متفاوت و مهم بعدی، این که در این مجموعه پنج بنای متفاوت داریم، مهمانانی که وارد این مجموعه‌ها می‌شوند، می‌توانند در خانه‌های متفاوت، اقامتی آرام، جدا از بخش پذیرایی داشته باشند، بنابراین مانند خانه‌ها و اقامتگاه‌های سایر شهرها نیست که در آن برنامه پذیرایی از بازدیدکنندگان به لحاظ اقامت و پذیرایی همه در یک واحد انجام شود، بلکه اینجا به دلیل ظرفیت مکانی و تعدد خانه‌های تاریخی همجوار که به زیباترین شکل و با توجه به ارتباطی که بین این واحدها برقرار شده،دو قسمت پذیرایی و اقامتی از هم مجزا شده، بنابراین سه خانه به کاربری اقامتی اختصاص داده شده است. علاوه بر این که ساختمانی هم ویژه کاربری آشپزخانه تخصیص یافته که در این باره گفتنی است ساختمان نوساز آشپزخانه با 400 متر مربع در کنار مجموعه ساخته شده و به بخش قدیمی ملحق شده است؛ آشپزخانه مجموعه با ظرفیت 2000 پرس غذا در روز، بخش رستوران، فضای شربت سرا، سرسرای هتل و خانه موسوی در قالب یک بوتیک هتل با ظرفیت ده‌سوئیت و 20 تخت در فاز نخست به بهره برداری رسید.

آیا در خصوص ضرورت مرمت و احیای بناها و نمادهای تاریخی، حساسیتی ویژه را احساس می‌کنید که نیاز به برنامه‌ریزی مجدانه و معرفی آنها به جهانیان داشته باشد؟

ببینید نکته‌ای که هست این که ما نباید نسبت به آنچه هویت و شناسنامه ماست بی‌تفاوت باشیم؛ قطعا سستی یا اتلاف وقت در این باره به قیمتی گران برای همه ما ایرانیان تمام خواهد شد، زیرا هم ‌اکنون می‌بینیم دیگر کشورها با عاریه گرفتن از هنر معماری ما به دنبال این هستند که برخی برندهای معماری را به نام خود تمام و خود را مبدع در آن سبک‌ها معرفی کنند؛ به عنوان مثال کشور امارات متحده عربی مدت‌هاست که از شاهکارهای معماری ایرانی برای رونق بخشیدن به صنعت گردشگری شهرهای این کشور استفاده می‌کند؛ به طوری که در اقدامی جدید، سال گذشته بادگیر یزد را به عنوان تندیس جایزه‌های بین المللی خود انتخاب کرد. براین اساس تندیس مسابقات بین المللی معماری دبی به شکل بادگیر طراحی شد. تندیس این جشنواره به برگزیدگان ارائه می‌شود و شیوخ عرب بادگیر را میراث کشورهای عربی می‌دانند. در حالی که شناسنامه آن معماری‌ها و تاریخچه آنها متعلق به ماست. البته در اقدامی بانک مرکزی طرح و عکس مربوط به بادگیر خانه آقا زاده را بر اسکناس‌های 20 هزارریالی به چاپ رسانده که امید است گام‌های اساسی، عالمانه و دور اندیشانه تری در خصوص معرفی این گونه آثار شاهکار به دنیا برداشته شود.

متن کامل این گفت‌وگو را در سایت جام جم آنلاین بخوانید