حسین کعبی: وقتی فیگو را در جام جهانی زدم....
یادداشت
مسیر 15 ساله بودجهریزی بر مبنای عملکرد دستگاهها
بودجهریزی مبتنی بر عملکرد که برای سال 1397 رسمیت یافته و قرار است تا پایان برنامه ششم توسعه بودجه صددرصد دستگاههای اجرایی بر این اساس تدوین و پرداخت شود، روشی از بودجهریزی است که هم در ایران و هم در کشورهای مختلف جهان، سابقه و پیشینه زیادی دارد. در کنار کشورهای مختلف اروپایی، آسیایی و آفریقایی که با این روش سند دخل و خرج کشورشان را تدوین و اجرا میکنند، در ایران هم سابقه این روش حدود دو دهه است، هرچند این روش در طول سالهای مختلف بهصورت جدی و رسمی وارد عرصه اجرا و عملیاتی نشده است. بیش از 15 سال پیش و در سال دوم دولت هشتم، بحث بودجهریزی برمبنای عملکرد دستگاهها، مورد توجه مدیران سازمان برنامه و بودجه قرار گرفت و در قالب پروژهای به نام اصلاح نظام بودجهریزی کشور مطرح شد. در قالب این پروژه، اصلاح نظام طبقهبندی بودجه و شفافسازی منابع و مصارف مورد تاکید قرار داشت و اصلاح ماهوی به سالهای پس از آن موکول شد؛ موضوعی که تا پایان عمر دولت هشتم در سال 1384 رسما عملیاتی نشد و در حد همان پروژه باقی ماند.
این در حالی بود که پژوهشهای گسترده و قابلتوجهی هم در عرصه جهانی (بویژه از سوی بانک جهانی) و هم در عرصه داخلی از سوی سازمان برنامه و بودجه صورت گرفته بود و به اصطلاح، پایههای علمی و پژوهشی این اقدام مهم فراهم شده بود و میتوانست عملیاتی هم شود. روی کارآمدن دولت نهم با شعار رفع فقر و محرومیت و تاکیدات رئیس وقت سازمان مدیریت و برنامهریزی بر فراهم آوردن زمینههای تحقق روش بودجهریزی بر مبنای عملکرد دستگاهها، باعث شد، استقرار نظام بودجهریزی در سه مرحله شفافسازی، افزایش اثربخشی و ارتقای بهرهوری مورد توجه قرار گیرد و در دو بودجه سالهای 1385 و 1386 لحاظ شود.
بر این اساس، اقدامات زیر در دستور کار دو بودجه سالانه قرار گرفت:
ـ بررسی برنامههای ذیل دستگاههای اجرایی
ـ تعیین اهداف کمی برنامههای اجرایی ذیل دستگاههای اجرایی
ـ تعیین و احصای فعالیتها و طرحهای ذیل برنامههای اجرایی و تعیین اهداف کمی ذیربط
ـ توزیع و تخصیص هزینهها برحسب فعالیتها
ـ برآورد هزینه واحد فعالیتها و طرحها
سال 1387 تغییر رئیس سازمان مدیریت و برنامهریزی باعث شد تا همین میزان توجه به بودجهریزی به روش مبتنی بر عملکرد هم بهفراموشی سپرده شود و این امر به دولت یازدهم موکول شود. این در حالی بود که پیشرفت قابلملاحظه در این زمینه بهدست آمده بود.
در این دوره پنج ساله، فرمها و دستورالعمل بودجهریزی مبتنی بر عملکرد از بخشنامههای بودجه سالانه و اطلاعات مربوط به فعالیتها و اهداف کمی ذیربط از موافقتنامهها حذف شد و تعداد و اعتبارات ردیفهای متفرقه و متمرکز بدون برنامه افزایش یافت و از سوی دیگر، بودجهریزی مبتنی بر عدم شفافیت، عدم پاسخگویی، عدم التزام به قانون و بیانضباطی مالی به جای بودجهریزی مبتنی بر عملکرد در حوزه بودجه استقرار یافت.
با استقرار دولت یازدهم و تلاش برای ایجاد انضباط مالی، التزام به قانون و شفافیت و پاسخگویی و تاکید رئیس سازمان برنامه و بودجه بر اصلاح روش بودجهریزی و استقرار روش مبتنی بر عملکرد اقدامات فشردهای در دستور کار قرار گرفت.
برگزاری دو همایش، هماندیشی و کارگاه آموزشی به میزان 15 هزار نفر ساعت برای کارشناسان ملی و استانی، تهیه برنامههای سالانه سالهای 1393، 1394، 1395 و 1396 و تقدیم آن به همراه لوایح بودجه سالهای مذکور و برآورد هزینه واحد (به جای بهای تمامشده) تمام فعالیتهای ذیل دستگاههای اجرایی با تعیین اهداف کمی مربوط به هر یک از فعالیتها و انعکاس نتایج آن در پیوست شماره چهار سند بودجه سالانه ازجمله این اقدامات فشرده بود که در راستای حرکت به سمت بودجه مبتنی بر عملکرد صورت گرفت.
اجرای برنامه بودجهریزی مبتنی بر عملکرد در چهار مرحله صورت میگیرد که تا پیش از این و در طول سالهای گذشته، دو مرحله این فرآیند یعنی بازبینی و احصای برنامههای اجرایی و فعالیت دستگاههای اجرایی و تعیین سنجههای عملکرد و اهداف کمی مربوط به هریک براساس اسناد فرادستی به مرحله اجرا درآمده است.
مرحله سوم این فرآیند مهم یعنی هزینهیابی فعالیتها و تعیین بهای تمام شده کالاها و خدمات ارائه شده از سوی دولت در لایحه بودجه سال آینده مورد توجه قرار گرفته و در بودجه لحاظ شده است و مرحله چهارم و پایانی این فرآیند یعنی مدیریت فرآیند بودجهریزی مبتنی بر عملکرد شامل نظارت، گزارشگیری و ارزشیابی به سالهای بعد از سال 1397 موکول شده است. با وجود این سابقه روشن و روندی که در این مسیر طی شده، تکالیف قانونی دولت ازجمله برنامه ششم توسعه و الزام دولت به بودجهریزی مبتنی بر عملکرد در سال اول قانون در حد 20 درصد و رساندن این میزان تا صددرصد در پایان برنامه، اسناد بالادستی از جمله سیاستهای اقتصاد مقاومتی و برنامههای بودجه سالانه باعث شده است تا دولت چارهای جز پوستاندازی بودجهای و کنار گذاشتن روش بودجهریزی سنتی و حرکت به سمت صرفهجویی بیشتر، اثربخشی و کارآمدی بیشتر در زمینه بودجه نداشته باشد.
دکتر محمد کردبچه
مشاور سازمان برنامه و بودجه
گفت و گو
