شب قدر و کالبدشکافی سلوک دینی جامعه

این اشعار نشان می‌دهد علاوه بر این‌که این شب‌ها، فرصت تزکیه نفس است، رسالت اصلاح اجتماعی هم با آنها همراه است و البته که بدیهی است شاعر مسلمان که ادعای گام‌ برداشتن در مسیر کرامت‌های انسانی دارد، متوجه این امور است. به عنوان مثال، می‌توان به شش غزل حضرت حافظ در رابطه با ماه رمضان اشاره کرد که اغلب استقبال عید سعید فطر محسوب می‌شوند. او در این غزل‌ها بسیار رندانه و هوشمندانه به نقد و کالبدشکافی جامعه دینی پرداخته و سلوک دینی جامعه را به نقد کشیده است. وقتی که می‌گوید «دلا دلالت خیرت کنم به راه نجات/ مکن به فسق مباهات و زهد هم مفروش»، انسان مسلمان اصیل را توصیه می‌کند به این‌که علاوه بر صالح و سالم‌بودن، در عین حال نباید دین را به عنوان ابزاری برای فریب مردم قرار دهد، نباید با سکه دین به تجارت دنیا مشغول باشد، نباید با خرقه‌پوشی و زهداندیشی کاذب، جامعه را گمراه کند، باید اصلاح‌گر باشد و جامعه را به امید و اصلاح و خیر دعوت کند. در شعر مولانا و سعدی نیز این نوع نگاه، متجلی است.

از سوی دیگر شاعر امروز باید متوجه باشد که چه نوع معرفتی را باید از این وقایع و مفاهیم کسب کند. بازسازی حوادث صدر اسلام اگر پیوند و نسبتی با انسان و جامعه امروز برقرار نکند، مطلوب نیست؛ گو که صرفا در خلأیی این حوادث را بازسازی کنیم، این تاریخ‌نگاری صرف است. اگر امروز بخواهیم وقایع صدر اسلام و بخصوص قدر را‌ بازتولید کنیم، به شرطی مقبول است که بر زندگی انسان معاصر تاثیر بگذارد؛ تاثیری که مستلزم رصد قرابت‌های مختلف آن وقایع با مطالبات امروز است. آنها باید شناسایی و رصد شوند و سپس با ملاحظاتی امروزی همراه باشند.

شاعر، علاوه بر اشراف بر فرهنگ و دانش تاریخ اسلام باید به بینش دینی هم مجهز باشد. بینش دینی، نوعی اجتهاد ادبی است. یافتن نقاط اشتراک وقایع صدر اسلام و مناسبات آن با زندگی امروز ما و تجزیه و تحلیل این مناسبات، کار اهالی ادبیات است. اگر بتوانیم این مناسبات را شناسایی کرده و اثری خلق کنیم که متوجه به این دقایق باشد، انسان امروز را در شناخت و در بازگشت به فطرت خود یاری کرده‌ایم.

رضا اسماعیلی

شاعر و پژوهشگر دینی