رمضان در استان گنجینه فرهنگ اقوام

مردم قدیم خراسان‌شمالی به دلیل نبود امکانات نجومی، زمان دقیق سحری را از طریق حرکت ستاره‌ها تشخیص می‌دادند و این مهم معمولا به عهده عشایر و کوچ‌نشینان و چوپان‌های استان بود که بیشتر وقت خود را در بیابان سپری می‌کردند. هنگام سحر نیز افراد خوش صدا با چاوش خوانی مردم منطقه را برای خوردن سحری بیدار می‌کردند. البته در مناطقی که چاوش‌خوان وجود نداشت، افراد با کوبیدن بر تشت‌های مسی که به اعتقاد آنان موجب ایجاد فضایی معنوی شده و آرامشی خاص به فضا می‌بخشید، مردم را به عبادت کردن و خوردن سحری دعوت می‌کردند. در بجنورد در زمان سحری دو طبل نواخته می‌شد، طبل‌هایی آهنگین که هر کدام دارای معانی خاصی بودند. آهنگ طبل اول با این جمله همراه بود که «قره خاتون تو پلو بیشر» یعنی پیرزن بلند شو غذا درست کن، که خانم خانه را به برخاستن و آماده کردن بساط سحری دعوت می‌کرد و آهنگ طبل دوم می‌گفت: «قره خاتون قازانه دیشر» یعنی پیرزن دیگ غذا را پایین بیار، که در واقع به معنای آماده بودن سحری و موعد بیدار شدن سایر افراد خانواده بود.

در میان کرمانج‌ها نیز رسم بود افرادی که تازه به سن شرعی روزه‌داری می‌رسیدند هنگام افطار از سوی بزرگ‌تر خانواده هدیه و چشم‌روشنی دریافت می‌کردند .

از غذاهای مرسوم در این ماه و هنگام افطار نیز می‌توان به «یارمه» و «فتیر مسکه والون» اشاره کرد که یارمه از گندم نیم دانه، گوشت قورمه، روغن زرد و ادویه جات و «فتیر مسکه والون» از گندم و نخود سالم به همراه روغن زرد حیوانی بود، تهیه می‌شد .

خراسانی‌ها برای زمان پس از افطار خود نیز برنامه داشتند؛ که دید و بازدید یکدیگر و عیادت از مریض، و همچنین حضور در مراسم نقالی در قهوه خانه‌ها و خواندن شاهنامه، اسکندرنامه و مختارنامه و انجام بازی‌هایی چون گل‌بازی، پادشاه و وزیر در حد فاصل افطار تا سحر از جمله این برنامه‌ها به شمار می‌رفت.

همان طور که در ابتدای مطلب اشاره شد، ترکمن‌ها یکی از چند قوم خراسان‌شمالی را تشکیل می‌دهند. این قوم نیز همچون سایر مسلمانان آیین و رسوم خاصی در این ماه دارند، با این تفاوت که بیش از سایر اقوام خراسان‌شمالی آداب و سنن خاص خود در ماه رمضان را حفظ کرده و مراسم ویژه ترکمن‌ها در این ماه به معنای واقعی خاص و دیدنی است. ترکمن‌های خراسان‌شمالی که عمدتا سنی هستند، در این ماه علاوه بر برپایی نمازهای یومیه، شب‌ها با حضور در مساجد، به برپایی نماز جماعت با عنوان «تراویح» اقدام کرده و در طول ماه مبارک پنج بار قرآن را ختم می‌کنند. «یا رمضان» از دیگر آداب و رسوم ترکمن‌های استان خراسان‌شمالی است که در شب‌های سوم، چهاردهم و بیست و هفتم ماه مبارک رمضان برگزار می‌شود. به این ترتیب که تعدادی از جوانان پس از صرف افطار در کوچه و خیابان راه افتاده و اشعاری را در وصف ماه مبارک رمضان و روزه‌داری به زبان ترکمنی قرائت می‌کنند، به در هر خانه‌ای هم که می‌رسند صاحبخانه انعامی از قبیل وجه نقد یا غیرنقد به آنها اهدا می‌کند که آن هدایا را بین یکدگیر تقسیم کرده یا آن را برای تدارک یک افطار یا سحری دسته‌جمعی استفاده می‌کنند.

حسین حیدرزاده

جام‌جم خراسان‌شمالی