دغدغه های علما در جنبش مشروطیت

علمای دین در طول تاریخ همواره در تحولات سیاسی اجتماعی ایران تاثیرگذار بودند و به همین دلیل حضور جدی آنها را در مشروطه نیز شاهد هستیم.

کد خبر: ۱۰۳۹۱۹

این حضور به طور عمده ناشی از دغدغه هایی بود که برای اسلام داشتند و این دغدغه ها از چند جهت پیش آمده بود:
1- از یک سو حکومت ها در گذشته از دین به عنوان ابزاری برای اقتدار خویش استفاده می کردند و لذا نسبت به شریعت الهی از خود جدیت نشان می دادند ، از سوی دیگر نسبت آنها با مردم نسبتی انحطاطآمیز بود؛ یعنی به طور کلی هیچ دغدغه ای برای آبادی و عمران کشور و امنیت مردم نداشتند در حالی که این امور از اصول اولیه اندیشه دینی و اسلامی است.
به طور طبیعی وقتی حکومت به این مهم توجه نمی کرد، در جامعه یک نوع انحطاط و توسعه نیافتگی شکل می گرفت و موجب می شد مردم چنین استنباط کنند که مشکلات اقتصادی ، فرهنگی و اجتماعی آنها از جانب دین است نه از سوی حکومت . در این شرایط حفظ آبروی دین و برداشتن پرده از چهره حقیقی حکومت ها یکی از دغدغه های اصلی علمای مذهبی بود.
2- عصر مشروطه ، عصر تلاقی و یک نوع همسایگی با تمدن جدید بود که پیشرفت و آبادانی آن ، ماهیت غیردینی داشت و گروه هایی با عنوان منورالفکر آن را تبلیغ می کردند و لذا تبلیغات سوئعلیه دین و مذهب از ناحیه این افراد نیز شایع بود. در این مرحله ، علما وارد عمل شدند تا اثبات کنند که دین هیچ تعارضی با تمدن و پیشرفت ندارد همچنان که تمدن اسلامی سایه ای از دین است و به جریان منورالفکر هم نشان دهند که برداشت آنها از دین - که آن را مانعی برای رشد و ترقی محسوب می کردند - اشتباه است.
اینها دغدغه های اصلی روحانیت بود که برای حل آن پیشنهادهای مختلفی ارائه می شد. برخی از آنها به همنوایی با جریاناتی که از خارج آمده بود اعتقاد داشتند و تصور می کردند که آنها در گفتارشان صادق هستند ولی بعدها دیدند که هیچ صداقتی ندارند.بعضی نیز برآن بودند که حکومت به شکل مشروطه تبدیل شود. و راه حل آخر را شهید شیخ فضل الله نوری با طرح متمم قانون اساسی ارائه کرد.
در آسیب شناسی حرکت علما به نظر می رسد که آنها باید به نظام سازی سیاسی می پرداختند چراکه تا آن زمان در این عرصه کاری نکرده بودند و همواره صرفا یک نوع حرکت اصلاحی ، داشتند و گمان می کردند با رفوی مدلهای موجود می توانند مشکل را حل کنند ولی در عمل خلاف آن را مشاهده کردند و به سوی نظام سازی رفتند. این حرکت ، تحول در اندیشه علما بود که بعد از مشروطه اتفاق افتاد و به صورت عینی در نهضت امام خمینی قابل مشاهده است.