علمای تبریز، پاسدار تشیع استقلال و پیشرفت ایران عصر قاجار

بنا بر سنتی که از زمان پادشاهی فتحعلی‌شاه به بعد در دربار قاجار معمول شد، تبریز دربار ولیعهد و محل آموزش و تربیت پادشاهان آینده شناخته شد و همواره گروهی از رجال کاردان و مدبر، به ولیعهد آموزش و مشاوره می‌دادند. موقعیت تبریز سبب شده بود بسیاری از مظاهر جدید غربی ـ چون چاپخانه، راه‌آهن، بانک و مدارس جدید ـ نخست در آن شهر یا پس از تهران در آنجا تأسیس شود.

پس از اشغال قفقاز توسط قوای نظامی روسیه، علمای شیعه ایران و عراق طی دو جنگ ایران با آن کشور، فتاوای جهاد صادر کردند. در آخرین سال جنگ اول (1228ق)، به خواهش عباس میرزا قاجار، ولیعهد و فرمانده سپاه ایران، علمای بزرگ شیعه ایران و عراق فتاوا و رساله‌های جهادی در لزوم جهاد با روس‌ها نوشتند که از جمله آنان حاج میرزا یوسف مجتهد تبریزی بود.

در جنگ دوم، سیدمحمد طباطبایی ـ که به مجاهد معروف شد ـ ضمن صدور فتوای جهاد بر ضد روسیه، برای ترغیب مردم ایران و تقویت دولت قاجار در جنگ با دشمن، در شوال سال 1241ق، به ایران آمد و طی نامه‌هایی به علمای ایران، آنان را به حضور در جنگ، همراه با رزمندگان دعوت کرد. در اندک مدتی ده‌ها نفر از علمای سراسر کشور و از جمله آذربایجان به او پیوستند و در جبهه‌های جنگ حضور یافتند که از جمله آنان حاج میرزا(ملا) احمد مجتهد تبریزی بود.

در سال 1273ق که دولت ایران به منظور سرکوب شورشیان، به هرات ـ که بخشی از سرزمین ایران و دروازه هندوستان محسوب می‌شد ـ لشکر کشید و شهر را در محاصره گرفت، دولت انگلیس برای انصراف ایران، بندر بوشهر را اشغال کرد و در خاک ایران پیشروی نمود. انتشار خبر تجاوز انگلیس به ایران، موجی از خشم و انزجار نسبت به آن دولت در سراسر کشور پدید آورد و در بسیاری از شهر‌های کشور، علما بر ضد انگلیس فتوای جهاد صادر کردند.

در جنبش مشروطه، حاج‌میرزا حسن مجتهد تبریزی، رهبر علمای مشروطه‌خواه آذربایجان به شمار می‌رفت و نامه‌ها و تلگراف‌های بسیاری که مراجع مشروطه‌خواه نجف به او مخابره کرده‌اند، مؤید این امر است. وی پس از پیروزی مشروطه و تشکیل «انجمن ایالتی آذربایجان»، تمام دارایی خود را در 4 ذیقعده 1334ق، در اختیار انجمن قرار داد و با مشروطه‌خواهان و انجمن همکاری نزدیک داشت. اما اقدامات تند و افراطی انجمن ایالتی، موجب نگرانی و رویگردانی بسیاری از علما و روحانیون از آن شد و به دنبال آن، گروهی از علمای برجسته تبریز، چون آقامیرزا صادق‌آقا تبریزی، آقا سیدابوالحسن انگجی و شهید ثقه‌‌الاسلام تبریزی که تا آن زمان از مشروطه و انجمن حمایت می‌کردند، از آن رویگردان شدند و برخی نیز به انتقاد سخت از مشروطه پرداختند.

محمدحسن رجبی‌دوانی

پژوهشگر تاریخ