حسین کعبی: وقتی فیگو را در جام جهانی زدم....
حضرت آیتالله خامنهای در دیدار برگزارکنندگان همایش ملی «فقه هنر» تبیین فرمودند:
ضرورت تبیین مبانی اسلام در باب هنر
حضرت آیتالله خامنهای «تحقیق، عمقیابی و تبیین فقه هنر برای جامعه» را کاری مبارک و لازم خواندند و فرمودند: فقه، متکفّل همه امور زندگی بشر است و هنر نیز یکی از همین امور است که باید فقه به آن بپردازد.
به گزارش پایگاه اطلاعرسانی دفتر مقام معظم رهبری، بیانات حضرت آیتالله خامنهای در دیدار دستاندرکاران همایش ملی «فقه هنر» که در تاریخ 21 دی 1394 برگزار شده بود، روز گذشته منتشر شد.
کشف، تحقیق، عمقیابی
براساس این گزارش، رهبر معظم انقلاب در این دیدار فرمودند: اوّلا مژده بزرگی داده شد که حوزه علمیه وارد مقوله مربوط به هنر از منظر شناخت فقهی شده است. روشن است که از حوزه علمیه انتظار نیست که سینماگر یا شاعر یا نقّاش یا مجسمهساز یا معمار تربیت بکند ـ همانطور که آقای ژرفا در ضمن بیاناتشان اشاره کردندـ اما انتظار هست که مبانی اسلامی را در باب موضوع هنر که عرض خواهیم کرد چقدر اهمیت دارد بیان بکند؛ اول کشف کند و تحقیق کند و عمقیابی کند، بعد هم آن را تبیین کند برای مردم و برای جامعه. شما این کار را شروع کردهاید، این کار خیلی مبارکی است و من واقعا، عمیقا و صمیمانه از همه شماها که به این فکر افتادهاید و این کار را کردهاید و بحمدالله فضلای خوب و برجستهای هم وارد این کار شدهاند، تشکر می کنم.
ایشان ادامه دادند: کار را نیمهکاره نگذارید، متوقف نگذارید؛ و بهمعنای حقیقی کلمه -همچنانکه ما در فقه معاملات، کار می کنیم، در فقه عبادات کار می کنیم، اخیرا مثلا در فقه ارتباطات یا در فقه اقتصاد یا مثلا فرض کنید که در فقه مسائل گوناگون اجتماعی کار می کنیم ـ در فقه هنر هم واقعا کار کنیم؛ یعنی حقیقتا ملّای ما بتواند در زمینه هنر، هم در زمینه اصل موضوع هنر بهمعنای کلّی قضیه، هم شاخههای متنوّع و متعدد هنر، نظر صریح و روشن بدهد. هیچ مانعی هم ندارد که اختلاف نظر وجود داشته باشد؛ کمااینکه در همه ابواب فقهی هم اختلاف نظر بین فقها وجود دارد؛ یکی یک چیزی میگوید، یکی یک چیز دیگری میگوید؛ اما برآیند همه این اختلافها پیشرفت است. فقه امروز با فقه زمان شیخ طوسی یکسان نیست؛ با اینکه اینهمه اختلاف در نظرات وجود داشته اما این فقه پیشرفت کرده؛ فنیتر، عمیقتر، دقیقتر، جزئینگرتر در مسائل وارد شده؛ در این زمینه هم همینجور خواهد شد.
هنر، جزو زندگی و امری مبارک
حضرت آیتالله خامنهای در بخش دیگری از بیاناتشان فرمودند: مساله هنر، خیلی مساله مهمی است. هنر جزو زندگی انسان است؛ در ذات خود، هنر یکی از لوازم وجود انسان است مثل خیلی از چیزهای دیگر. همه شعبههای هنر همینجور است؛ آدمهایش مختلفند والا این وجه مشترک در همه هنرها وجود دارد که زاییده ذوق و تخیل است؛ تخیل قوی و ذوق وافی، هنر را بهوجود میآورد. البته مهارتها، تجربهها، کارشناسیها، همه اینها در کنارش وجود دارد، [اما] مایه اصلی عبارت است از ذوق؛ لذا شما همینطور که ملاحظه میکنید در بین فقهای ما در حوزههای علمیه بااینکه بحث هنر بهمعنای هنر هیچ مطرح نبوده، هنرمندان بزرگی در خود حوزه حضور پیدا کردهاند؛ مثلا سیدمحمدسعید حَبّوبی شاعر حرفهای است و یک شاعر برجسته عرب است. فرض بفرمایید سیدمحمد هندی یا سیدرضا هندی که آن قصائد گوناگون مفصل را گفته، یک شاعر حرفهای نجف است؛ اینها مال زمان قدیم هم نیستند. یا سیدرضی؛ من سالها پیش یکوقتی از یک عرب باذوقی خواستم مقایسه کند بین شعر سیدرضی و شعر یک نفر دیگر ـ که نمیخواهم اسم بیاورم، یک آدم معروف و شاعر معروف ـ گفت اصلا قابل مقایسه نیست. او شعرشناس بود؛ بنده شعر عربی را نمیتوانم مثل یک عرب بشناسم و بفهمم که وزن شعر و بهاصطلاح اندازه و قواره شعر چقدر است؛ این را یک عرب شاعر میتواند بفهمد. میگفت اصلا قابل مقایسه نیست؛ یعنی شعر سیدرضی در ردیف اول اشعار عرب قرار دارد. خب، یعنی میشود گفت این هم همان حرفهای [است]؛ یعنی خیلی تفننی هم نبوده؛ واقعا حرفهای وارد شدند. و زیاد داریم؛ خود سیدمرتضی شاعر است، محقق حلی شاعر است، پدر علامه شاعر است؛ این علمای بزرگ ما همه شاعرند، منتها در مقوله شعر وارد شدند؛ فرض کنید در مقوله معماری وارد نشدند یا در مقوله موسیقی وارد نشدند و از این قبیل. بنابراین این نشاندهنده این است که وقتی این مایه طبیعی، یعنی آن ذوق و تخیل در جایی بهوجود آمد، این بُروز خواهد کرد ولو فضا فضای پروراننده این هم نباشد؛ مثل حوزههای علمیه که اصلا فضای اینجوریای نبوده است.
رهبر معظم انقلاب در ادامه تاکید کردند: هنر یک امر انسانی است؛ نمیتوانیم ما بنشینیم بحث کنیم که آیا هنر از احکام خمسه کدام حکم را دارد؛ یک طبیعت انسانی است، یک حقیقت انسانی است، یک حقیقت بشری است؛ جلوههای مختلفی دارد مثل بقیه کارهایی که افراد بشر میکنند؛ آن جلوههای مختلف را باید رفت سراغش و دنبال احکام خمسه برای آنها باید گشت والا اصل هنر یک پدیدهی انسانی است، یک امر مبارک است، یک امر ضروری است، یک امر حقیقی است.
حضرت آیتالله خامنهای با بیان این که فقه متکفل همه امور زندگی بشر است و ادعای فقه این است، تاکید کردند: فقه متکفل تبیین شرعی و اسلامی همه اموری است که مورد ابتلا انسان است در زندگی فردی و اجتماعیاش. خب، هنر یکی از همین امور است؛ بایست فقه به این بپردازد. بله، ما دیر به این فکر افتادیم، دیر شروع کردیم؛ این کارها خیلی قبلها باید انجام میگرفت. و حالا بحمدالله شماها شروع کردهاید و این کار را حتما متوقف نکنید و دنبال کنید.
شرایط اظهار نظر فقیه درباره هنر
حضرت آیتالله خامنهای درباره ورود شرایط لازم برای اظهار نظر یک فقیه در عالم هنر اظهار کردند: یک فقیه برجسته اگر بخواهد در زمینه مسائل هنری اظهار نظر بکند، بایستی با مقوله هنر آشنایی داشته باشد؛ اگر با این مقوله آشنایی [نداشته باشد] و نشناسد هنر را و نداند که هنر چیست و خصوص این مقوله هنری چه حد ومرزهایی دارد، چه تعریفی دارد، بعید است که بتواند درست حکم را از آب دربیاورد؛ چون یکی از شرایط استنباط درست حکم، شناخت موضوع است؛ موضوع را باید خوب شناخت. اگر موضوع را نشناسیم، حکم بهدرستی به دست نمیآید. بنابراین به نظر من جا برای این کار خیلی زیاد است؛ هم راجع به خود هنر و فلسفه فقه هنر -که آقای علیدوست فرمودند و کاملا درست است؛ یعنی این بحث قابل طرحی است ـ بعد هم فقه هنر با ورود در مسائل فقهی هنر، حد و مرزهای هنر را مشخص کردن و نظر اسلام را گفتن.
ایشان سپس به تبیین نگاه اسلام به هنر پرداخته و فرمودند: اگر درباره اصل هنر بخواهیم نظر اسلام را بدانیم، به نظر می رسد که اسلام هنر را نه فقط قبول کرده بلکه تشویق کرده. قرآن یک اثر هنری است؛ شما ملاحظه می کنید در آیات کریمه قرآن جاهای زیادی وجود دارد که تقدم و تأخر در جملهبندی وجود دارد بهخاطر اینکه سجع آیه حفظ بشود. موارد متعددی در قرآن هست؛ با اینکه قرآن نه تقید به سجع بهمعنای مصطلح دارد، نه تقید به قافیه، چون شعر نیست و تقید به این چیزها ندارد اما درعینحال زیبایی کلام یک جاهایی اقتضا کرده که یک جمله معترضهای وسط بیاورند برای اینکه سجع آخر آیه که با بقیه آیات منطبق است برابر در بیاید و آن زیبایی را بدهد.
ایشان ادامه دادند: یا وزن و موسیقی کلام؛ در آیات کریمه قرآن، موسیقی کلمات یک چیز مغفولٌعنه واقع شده و به آن توجه نمی شود. بعضیها دنبال وزن رفتهاند که آیات موزون قرآن را پیدا کنند - و پیدا کردهاند، زیاد هم هست آیاتی که خودش یک وزن عروضی است- اما موسیقی کلمات قرآن، آنجایی هم که حتی وزن ندارد، یک چیز عجیب است؛ بسیار گوشنواز است. کسی که با قرآن انس داشته باشد و آشنا باشد، میبیند. خب، قرآن یک اثر هنری است. پیغمبر اکرم از شعرایی که به حق بودند، ترویج کردند؛ قرآن از شاعری که «اِلَّا الَّذینَ ءامَنوا وَ عَمِلُوا الصّالِحت» باشد ترویج کرده؛ عرض کنم که ائمه ما بسیاری شان شعر می گفتند.
رهبر معظم انقلاب فرمودند: در مورد خواندن؛ یک روایتی در همین باب روایات غنا ـ که حالا ایشان اشاره کردند؛ ما هم مفصّل بحث کردیم در باب مساله غنا ـ هست که یک نفر قرآن را با صدای خوشی می خواند؛ به پیغمبر گفتند این صدای خوشی دارد، قرآن را خوب میخواند. فرمود بخواند؛ وقتی شروع کرد خواندن، پیغمبر فرمود ـ آنطور که در ذهنم است ـ اینجوری قرآن را بخوانید؛ یعنی با صدای خوش. خب، این هنر است؛ هنر یعنی همین؛ این هنر موسیقی است و در انواع و اقسام، ترویج شده. یا مثلا فرض کنید که در همین عبارتپردازیهایی که علمای ما دارند. شما ببینید اوایل کتابها چه سجعهای زیبایی دارند؛ در این اجازات مختلفی که علما به هم دادهاند ـ اجازه اجتهاد، اجازه روایت ـ ببینید چه عبارات زیبایی، چه سجعهای زیبایی را علما آوردهاند؛ اینها همین فقهایند. در عبارات کتابهایشان هم همینجور است؛ حالا آنچه فارسی نوشتند ـ بخصوص در این اواخرـ خیلی برجسته نیست اما مثلا کتاب های مرحوم مجلسی از لحاظ فارسی هم نثرهای زیبایی است؛ خب، اینها همهاش هنر است. بنابراین اینکه ما بیاییم فکر کنیم که نظر اسلام با هنر آیا مساعد است یا مساعد نیست، به نظر من یک بحث واضحی است؛ این روشن است که اسلام مثل همه پدیدههای زندگی انسان، نسبت به هنر نظر مساعد دارد.
ایشان در ادامه به بیان نگاه جوامع بشری به مقوله هنر پرداخته و گفتند: امروز هم جوامع بشری با هنر آمیخته است؛ در متن زندگی بشر است؛ اینجور نیست که هنر یک چیز زائد یا تشریفاتیای باشد. مثلا معماری؛ معماری یک هنر است؛ خب، معماری با زندگی انسان آمیخته است. انسان در یک ساختمانی که زندگی میکند، سبک معماری آن ساختمان در روح انسان، در فکر انسان، در ممشای انسان، در سبک زندگی انسان اثر میگذارد. اینها همهاش چیزهای واضح و روشنی است. بله، نسبت به شعب گوناگون ـ در مورد غنا، در مورد مجسمهسازی ـ باید حد و مرز مشخص کرد. بعضی از این فتاوای معروف هم که در بین فقها معروف است، وقتی انسان عمقیابی میکند ـ مثل همان قضیه منزوحات بئرکه تا یک زمانی یکجوری میگفتند، بعد بهکلی عوض شد ـ واقعا همانجور است؛ یعنی روی احتیاط بوده. همین مساله مجسمهسازی یا همین مساله غنا ازاینقبیل است. این حرف بسیار درستی است که آقای علیدوست بیان کردند. خب، مهمترین روایات هم ذیل همین آیه شریفه است: لَهوَ الحَدیثِ لِیضِلَّ عَن سَبیلِ اللهِ بِغَیرِ عِلم: خب فقط «لَهو» نیست، «یضِلَّ» هم هست. روایت دارد درچهارچوب آیه حرف میزند با ما؛ آیه میگوید: وَ مِنَ النّاسِ مَن یشتَری لَهوَ الحَدیثِ لِیضِلَّ عَن سَبیلِ اللهِ بِغَیرِ عِلم؛ پس شرط حرمت اینها است. روایت هم که تفسیر میکند، همین آیه را تفسیر میکند؛ چیز دیگری را که تفسیر نمیکند؛ همین را بیان میکند.
ضرورت بیان حرف های تازه در عالم هنر
ایشان با تاکید بر اینکه در عالم هنر میتوان حرفهای تازهای زد، بیان کردند: بنابراین خیلی حرفهای تازه و نو میشود در زمینههای گوناگون رشتههای هنری و شعبههای هنری بیان کرد. مثلا فرض کنید در باب نمایش؛ این قضیه تلبّس مرد به لباس زن، تلبّس زن به لباس مرد که یکی از این شبهههایی است که در ذهنها هست، واقعا انسان وقتی در بحث فقهی وارد می شود و عمقیابی می کند، اصلا معنای آنچه وجود دارد این نیست که اینجوری معنا بشود که نتیجهاش این باشد که اگر مثلا زنی لباس مرد، یا مردی لباس زن بپوشد، در نمایش اشکالی داشته باشد. بنابراین به نظر من خیلی کار در این زمینه می شود کرد؛ کار هم کار فضلا است.
رهبر معظم انقلاب فرمودند: البته نکته مهمی که بیان فرمودند آقایان، همین مساله انضباط فقهی است. یعنی ما تحتتأثیر جو قرار نگیریم که حالا چون یک جوی فرض کنید در یک بخشی از جامعه وجود دارد که فشار روی ما بیاورد که «آقا شما چرا فلانچیز را حرام می دانید، چرا فلانچیز را ممنوع میکنید»، ما تحتتأثیر آن جو بیاییم فکر کنیم؛ نه، این غلط است؛ واقعا این رفتار کاملا غیرصالحانه است؛ نخیر، کاملا انضباط فقهی رعایت بشود و همانجور که ما بقیه احکام فقهی را از کتاب و سنت استفاده می کنیم، به کتاب و سنت مراجعه بکنیم و همانجور عمل بکنیم. اَمارات را در جای خود، اصول را در جای خود، همه اینهایی که در اختیار فقهای شیعه قرار گرفته از این ذخایر عظیم فکری و این به اصطلاح روش استنباط و این اسلوب استنباط که جا افتاده است و تقویت شده است و پخته شده است، از همه جوانبش باید استفاده کنیم و در زمینه هنر انشاءالله به یک نتایجی برسیم.
حضرت آیتالله خامنهای در پایان سخنانشان فرمودند: منتظر می مانیم که انشاءالله از نتایج این اجتماع شما، گردهمایی شما استفاده کنیم. و بعد هم اگر زنده ماندیم، ادامه کار شما را ـ که انشاءالله کار تازهای را شروع کردهاید- شاهد باشیم. مَنْ سَنَّ سُنَّةً حَسَنَةً فَلَهُ أَجْرُ مَنْ عَمِلَ بِهَا إلی یوْمِ القِیامَةِ؛ این کار را شما در حوزه راه انداختید؛ انشاءالله بعد از این، آن کسانی که در این زمینه کار کنند و کارِ مورد مثوبت الهی باشد، قطعا اجرش به شما هم خواهد رسید. برایتان آرزوی توفیق می کنم.
چکیدهای از بیانات رهبر معظم انقلاب
اگر درباره اصل هنر بخواهیم نظر اسلام را بدانیم، به نظر می رسد که اسلام هنر را نه فقط قبول کرده بلکه تشویق کرده. قرآن یک اثر هنری است
اصل هنر یک پدیده انسانی است، یک امر مبارک است، یک امر ضروری است، یک امر حقیقی است
روشن است که از حوزه علمیه انتظار نیست که سینماگر یا شاعر یا نقاش یا مجسمهساز یا معمار تربیت بکند اما انتظار هست که مبانی اسلامی را در باب موضوع هنر تبیین بکند
یک فقیه برجسته اگر بخواهد در زمینه مسائل هنری اظهار نظر بکند، بایستی با مقوله هنر آشنایی داشته باشد؛ اگر با این مقوله آشنایی [نداشته باشد] و نشناسد هنر را و نداند که هنر چیست و خصوص این مقوله هنری چه حد ومرزهایی دارد، چه تعریفی دارد، بعید است که بتواند درست حکم را از آب دربیاورد
گفت و گو
