یادداشت
پنجم شهریور و ماجرای دروغ دیده شدن 2 ماه درآسمان
شنیدن شایعه در نزدیکی زمین قرار گرفتن مریخ و دیده شدن دو ماه در آسمان در شب پنجم شهریور، حالا دیگر به یک رخداد سنتی در مرداد هر سال و پیش از رسیدن به روز موعود تبدیل شده است. بیش از یک دهه قبل که اولین بار این شایعه مطرح شد، انتشار هر زنامهها از طریق پست الکترونیک، اصلیترین بستر برای نشر این شایعه در جهان بود.
به نظر میرسد در دنیای پر جنب وجوش گردش اطلاعات آنقدر کم حافظه شدهایم که قرار نیست روزی برسد که فکر کنیم این شایعهای که بیش از یک دهه است هر سال میشنویم، با اینکه نه حتی یک بار در این سالها رخ داده و نه حتی از نظر علمی امکان دارد رخ بدهد، چرا هر سال به محض دریافت پیامهایش، پیش از فکر کردن در شبکه اجتماعی خود بازنشر میکنیم یا در نرمافزارهای پیامرسان برای دوستانمان میفرستیم؟
گویی باید نتیجهگیری کنیم موضوعی وجود دارد به نام اصل بقای شایعه دیده شدن دو ماه در پنجم شهریور! به این ترتیب که خود شایعه تغییری نمیکند؛ اما سال به سال و بر حسب مد بودن یک شبکه اجتماعی یا ابزار پیامرسان با این الگو در بین مردم بستر انتشارش تغییر پیدا کرده است: از ایمیل به پیامک به فیسبوک به اینستاگرام به وایبر و حالا امسال در تلگرام!
اینکه چرا اینقدر ما به شایعات علاقهمندیم و بدون فکر کردن به خبرهایی که در شبکه اجتماعی دست بهدست میشود همه را جدی میگیریم و برای هم ارسال میکنیم، یا اصلا هیچ خبری را جدی نمیگیریم و فقط محض شوخی برای هم میفرستیم، موضوعی است که به تحلیلی جامعهشناسانه نیاز دارد. اینجا میخواهیم ببینیم چرا بزرگ دیده شدن مریخ به اندازه ماه در یک شب و در نتیجه دیده شدن دو ماه در آسمان اصولا ممکن نیست؟
قطر کره مریخ 6780 کیلومتر است و قطر ماه 3476 کیلومتر. ماه در نزدیکترین فاصله از زمین حدود 355 هزار کیلومتر و مریخ در نزدیکترین فاصله از زمین حدود 55 میلیون کیلومتر فاصله دارد. لطفا دوباره این اعداد را بخوانید؛ 355 هزار کجا و 55 میلیون کجا؟! آن هم در شرایطی که قطر مریخ فقط دو برابر قطر ماه است. بنابراین به هیچ وجه امکان ندارد چنین چیزی رخ دهد.
لابد میپرسید پس این شایعه از کجا آمده و تا نباشد چیزکی مردم نگویند چیزها! اصل واقعه و شروع این داستان به سال 82 بر میگردد. در آن سال مریخ در نزدیکترین فاصله خود با زمین به مقدار 55 میلیون و 785 هزار و شش کیلومتر از زمین قرار گرفت و پشت تلسکوپ به مقدار بسیار جزئی بزرگتر از سایر مواقع دیده میشد. البته مریخ تقریبا هر دو سال به نزدیکترین فاصله از زمین میرسد، اما ممکن است یک سال در فاصله 56 میلیون کیلومتری باشد، سال بعد در فاصله 60 میلیون کیلومتری یا حتی بیشتر وسالهای بعد در فاصله 70 میلیون کیلومتری. بنابراین قرار گرفتن مریخ در نزدیکترین فاصله از زمین به خودی خود رویداد عجیبی نیست. سال 82 مریخ به اندازه چند هزار کیلومتر نسبت به سالهای مشابه قبلیاش به زمین نزدیکتر بود.
آن زمان منجمها و مروجان علم از این فرصت خبری استفاده کردند و برای تشویق مردم به رصد مریخ در نزدیکترین فاصله تاریخیاش با زمین در 60 هزار سال گذشته از پشت تلسکوپ در اطلاعیههایشان اعلام کردند که: پنجم شهریور امسال مریخ به قدری به زمین نزدیک شده است که قرصش از پشت تلسکوپ به بزرگی یکی از «گودالهای سطح ماه» دیده میشود. به این ترتیب مریخ حسابی خبرساز و عکسهایش در اینترنت منتشر شد. اما مریخ در سالهای بعد دیگر به آن فاصله نرسید و تا به امروز کمی کوچکتر در تلسکوپ دیده میشود؛ یعنی کمی کوچکتر از یکی از گودالهای ماه. اما اتفاقی که افتاد این بود که شایعهپراکنان و مشتاقان جلب توجه هر سال از فرصت استفاده کردند و با تحریف اصل جمله خبری سال 82 نوشتند: «پنجم شهریور امسال مریخ بهقدری به زمین نزدیک میشود که به بزرگی ماه در آسمان دیده میشود.» بعلاوه آمدند و به آن پر و بال هم دادند: مریخ آنچنان پرنور دیده میشود که گویی دو ماه در آسمان طلوع کرده است. این اتفاق هر 1200 سال یکبار رخ میدهد... این لحظه را با دوستان خود شریک شوید، زیرا دیگر زنده نخواهید بود تا تکرار آن را ببینید...!
شایعهپراکنان و شیفتگان شبه علم بیکار نخواهند نشست و شبکههای اجتماعی و ابزارهای ارتباطی روزبهروز بیشتر گسترش خواهند یافت. در این شرایط بهتر است زودباوری را کنار بگذاریم و پیش از ارسال هر شایعهای برای دوستان خود به درست یا نادرست بودنش فکر کنیم.
کاظم کوکرم
دبیر گروه دانش و کارشناس برنامههای نجومی رادیو و تلویزیون
تازه ها
گوناگون
پیشنهاد سردبیر
در تپش این هفته، ماجرای فریب و تعرض در پوشش عرفانهای دروغین و رمالی را بررسی کردیم
پشت پرده اتاقهای دود و طلسـم
