همنشینی زهره و مشتری در آسمان شب
حرکت سیارهها در مسیر گردششان به دور خورشید از دید ما زمینیها آنقدر آهسته است که حتی از پشت تلسکوپ نیز در لحظه چیزی احساس نمیکنیم؛ گویی سیارهها تفاوتی با ستارههای دیگر ندارند و به کف آسمان دوخته شدهاند، اما وقتی در شبهای متوالی آنها را زیر نظر بگیریم، آن وقت است که متوجه میشویم جایشان نسبت به شبهای قبل در بین ستارهها تغییر کرده است. تغییر موقعیت سیارهها در آسمان شب در مورد سیارههای نزدیکتر مانند مریخ و زهره نسبت به سیارههای دوردستی همچون زحل و اورانوس به مراتب مشهودتر است.
حال گاهی این اتفاق میافتد که دو سیاره با وجود آن که صدها میلیون کیلومتر با یکدیگر فاصله دارند، از دید ناظر زمینی در آسمان کنار یکدیگر دیده میشوند. منجمان از گذشتههای دور با مطالعه جابهجایی سیارهها در میان ستارهها چنین پدیدههایی را پیشبینی و از آن با اصطلاح «مقارنه» (در لاتین Conjunction به معنی نزدیک یکدیگر بودن و همنشینی) یاد میکردند. مثلا وقتی پس از تاریک شدن هوا میدیدند ماه و سیاره زهره در فاصلهای نزدیک از هم میدرخشند، میگفتند امشب مقارنه ماه و زهره است. در طالعبینی که امروزه نزد دانشمندان مقولهای شبهعلمی تلقی میشود برخی مقارنهها را خوشیمن میدانستند، مانند همین مقارنه ماه و زهره و آن را «قِران سَعد» مینامیدند. آن قدر موضوع جدی تلقی شده که بر پرچم برخی کشورها مانند ترکیه، تونس و پاکستان هلال ماه در کناره ستارهای درخشان تصویر شده است که در حقیقت نمادی از مقارنه خوش یمن ماه و زهره است. لابد اصطلاح «صاحب قران» را هم شنیدهاید؛ به کسی که در چنین شبی متولد شده بود صاحب قران میگفتند.
در شامگاه امروز سهشنبه نهم تیر، مقارنهای کمنظیر رخ میدهد؛ دو سیاره زهره و مشتری که پس از خورشید و ماه درخشانترین اجرام آسمان هستند، بلافاصله پس از غروب خورشید همچون دو نگین درخشان در فاصلهای به کوچکی قرص ماه از یکدیگر بر فراز افق مغرب میدرخشند. تماشای آنها بجز چشم به هیچ ابزاری نیاز ندارد. زهره اندکی درخشانتر از مشتری است. این دو آنقدر درخشان و شاخص هستند که روشناییشان با هیچ ستارهای قابل مقایسه نیست. اگر تا به حال این دو سیاره را ندیدهاید، تا حدود دو ساعت پس از غروب خورشید برای تماشای این مقارنه زیبا فرصت دارید.
اگر مایل بودید ببینید چطور سیارهها در بین ستارهها جابهجا میشوند، کافی است از امشب تا یک هفته آینده هر شب، یا هر دو شب یکبار، هنگام اذان مغرب وضع دو سیاره زهره و مشتری را بررسی کنید، خواهید دید که روز به روز از یکدیگر دور بیشتر میشوند و کار کمکم به آنجا خواهد رسید که موقعیتشان در آسمان اصلا به وضعی که امشب از آنها میبینید شبیه نخواهد بود.
مطمئنا زیبایی مقارنه امشب توجه هر رهگذری را در کوچه و خیابان به خود جلب میکند. از نظر نجومی زهره و مشتری در شامگاه امروز فقط 0.4 درجه از یکدیگر فاصله دارند. در محاسبات نجومی اگر دو جرم آسمانی از دید ناظر زمینی به طور موقت در فاصلهای کمتر از 3 تا 4 درجه از یکدیگر واقع شده باشند، از موقعیت آنها با لفظ مقارنه یاد میشود.
اگر دوست دارید بدانید زهره که سیاره نزدیکتری تا زمین نسبت به مشتری است، چه وقت ممکن است درست مقابل قرص سیاره مشتری از دید ما قرار بگیرد باید بگویم ناچارید 50 سال صبر کنید! در غروب دوم آذر 1444خورشیدی، زهره از مقابل قرص مشتری گذر خواهد کرد و منظرهای استثنایی را رقم خواهد زد. تا آن موقع چند سالهاید؟!
کاظم کوکرم
