نوروز؛ از اسطوره تا حقیقت

این امر به این دلیل بود که در گذشته انسان به طبیعت اطراف خویش بسیار وابسته و نیازمند بود و تغییرات آن موجب تغییر در زندگی و معیشت وی می‌شد، از این رو با برگزاری این جشن‌ها خود را آماده ورود به فصل جدید و تغییر در شیوه زندگی خود می‌کردند و از خداوند روزی و سلامتی می‌خواستند.

از سوی دیگر باور ایرانی به مفاهیم خیر و شر و توجه به امور معنوی در چرخه حیات طبیعی باعث می‌شد که این مراسم و جشن‌ها جنبه‌های دینی و مذهبی به خود بگیرد و به شکلی آیینی برگزار شود.

قدمت نوروز

نوروز ‌ از کهن‌ترین جشن‌های ایرانی است، تا جایی که قدمت آن جنبه اساطیری به خود گرفته است. نوروز را جمشید، شاه پیشدادی بنیان گذاشت و آن روزی بود که او بر تخت نشست. یا به گفته حکیم خیام نیشابوری در «نوروزنامه»، کیومرث آن را تعیین کرد و در دوره جمشید به صورت رسمی درآمد.

حکیم فردوسی در این باره می‌گوید:

به جمشید بر گوهر افشاندند / مر آن روز را روز نو خواندند

سر سال نو هرمز فرودین / بر آسوده از رنج تن دل ز کین

به نو روز نو شاه گیتی فروز / بر آن تخت بنشست فیروز روز

همچنین ابوریحان بیرونی در «آثار الباقیه» که اثر تحقیقی و مهمی در زمینه تقویم و تاریخ است، می‌نویسد: «برخی از علمای ایران می‌گویند سبب این‌که این روز را نوروز می‌نامند این است که در ایام تهمورث صابئه آشکار شدند و چون جمشید به پادشاهی رسید دین را تجدید کرد و این کار خیلی بزرگ به نظر آمد و آن روز را که روز تازه‌ای بود جمشید عید گرفت، اگر چه پیش از این هم نوروز بزرگ و معظم بود.»

مراسم جشن نوروز در دوران‌های مختلف تاریخی و در زمان‌های مختلف برگزار می‌شده است. در زمان هخامنشیان و ساسانیان نیز از جشن‌های مهم به شمار می‌رفته و با شکوه فراوان برگزار می‌شده است.

در دوران اسلامی نیز ایرانیان مسلمان با انطباق این عید بزرگ با آموزه‌های اسلامی، فرهنگ و هویت خویش را تحت لوای اسلام حفظ کرده‌اند. چنانکه در دوران خلفای عباسی نیز این جشن برگزار می‌شده، به‌ویژه مامون در عید نوروز از طرف ایرانیان هدایایی دریافت می‌کرده است.

حکمت نوروز

ایرانیان در طول حیات خویش از روزگاران بسیار دور تا امروز همیشه در انجام مراسم و اعمال خود نوعی معنویت و روحانیت را جستجو می‌کرده‌اند.

از همین رو در جشن نوروز نیز شاهدیم که این رسم با مفاهیم معنوی توأم و اعمال خاصی از جمله غسل(=شستشوی بدن یا جشن آب ریزگان یا آب پاشی) برای آن وضع شده است.

به طور کلی عید نوروز در گذشته به دو قسمت کوچک و بزرگ یا عام و خاص تقسیم می‌شده است که در نوروز کوچک یا عام، پادشاهان بار عام می‌دادند و جشن و شادی برقرار بود و در نوروز بزرگ یا خاص که از ششمین روز فروردین آغاز می‌شده است به خلوت نشسته و با خواص معاشرت می‌کرده‌اند و به نوعی در نوروز بزرگ به تفکر و عبادت و یاری خواستن از پروردگار می‌پرداختند.

این امر به دلیل مقدس بودن روز ششم فروردین برای ایرانیان بوده است. «روز ششم این ماه، نوروز بزرگ است که نزد ایرانیان عید بزرگی است و گویند خداوند در این روز از آفرینش جهان آسوده شد... زرتشت توفیق یافت با خداوند مناجات کند. همچنین فروردین ایام نزول فروهرها ‌ روی زمین است که این نیز از تفکرات معنوی و دینی دخیل در برگزاری جشن نوروز بوده است که در آن به یاد ارواح گذشتگان افتاده و یاد ایشان را گرامی می‌داشته‌اند.

در اینجا می‌توان گفت نوروز که از جنبه‌های اساطیری تاریخ بیرون می‌آید با آیین‌های مذهبی و اعتقادی که جنبه‌های معنوی آن را نمایان می‌کند، از اسطوره‌ای بودن خارج شده و با مفاهیم انسانی و معنوی زندگی آدمی عجین می‌شود و یادآور زندگی شاداب و پرطراوت از پس سختی و رنج بسیار می‌گردد و نوید بهاری دلنشین از پس زمستانی سرد می‌دهد.

هوشنگ شکری / جام‌جم