دردسرهای «محتوای مجرمانه» در فضای مجازی

در کنار مباحثی چون از بین رفتن حریم خصوصی، یکی از دردسرهایی که در روزهای اخیر زیاد درباره آن بحث شده موضوع محتوای مجرمانه است که با واکنش های زیادی روبه‌رو شده و دو دهه پس از ورود اینترنت به ایران، کم نیستند کسانی که نگران پیامدهای اجتماعی و امنیتی فعالیت این نرم‌افزارها هستند. اپلیکیشن‌هایی که در حجم بالا مورد استفاده کاربران ایرانی است، عمدتا سرورهایی در بیرون از مرزهای کشورمان دارد و بیم جمع‌آوری اطلاعات شهروندان ایرانی از سوی شرکت‌های خارجی، بر نگرانی‌های اجتماعی نفوذ این شبکه‌ها و نرم‌افزارها افزوده است. با این حال به ‌نظر می‌رسد هنوز اجماعی درباره چگونگی مواجهه با این نرم‌افزارها شکل نگرفته، هرچند افکارعمومی همچنان در انتظار پالایش محتوایی این شبکه‌هاست.

به گزارش جام‌جم، در همین باره حدود قریب به دو هفته پیش معاون اول قوه قضاییه در نامه‌ای به وزیر ارتباطات، از وی خواست تا «ظرف حداکثر یک ماه نسبت به فراهم آوردن زمینه و بستر فنی مورد نیاز برای انسداد وپالایش هوشمند محتوای مجرمانه در شبکه‌های اجتماعی نظیر وآتس‌آ‌‌پ، وایبر و تانگو اقدام عاجل صورت پذیرد.» محمود واعظی، وزیر ارتباطات در واکنش به این نامه گفت که «درباره محتوای مجرمانه به‌طور جدی اعتقاد داریم که حذف شود و این حرف درستی است؛ در این رابطه کار کرده‌ایم و اکنون نیز مشغولیم؛ اما مسدود کردن آن حرف دیگری است.» پس از این مباحث، انتظار می‌رفت تشکیل شورای عالی فضای مجازی به دغدغه‌ها پایان دهد، اما جلسات این شورا چند ماهی است برگزار نمی‌شود و همین مساله باعث شد که دادستان کل کشور بتازگی از شخص رئیس‌جمهور خواسته است تا نسبت به تشکیل جلسه این شورا اقدام کند.

همزمان با این بحث‌ها برخی شخصیت‌های مذهبی و سیاسی با ابراز نگرانی از فضای موجود در شبکه‌های اجتماعی، خواستار تصمیم‌گیری نهایی در این‌باره شدند. اوج این موضعگیری‌ها وقتی بود که در شبکه وایبر، موجی از مطالب توهین‌آمیز نسبت به امام‌خمینی(ره) راه افتاد و حساسیت‌های موجود در این باره را دوچندان کرد. با وجود این هنوز مساله چگونگی حذف محتوای مجرمانه در شبکه‌های اجتماعی مجازی مورد بحث کارشناسان بوده و اظهارنظر قطعی در این باره صورت نگرفته است.

در تازه‌ترین اظهارات در این باره، رئیس قوه‌قضاییه در جلسه دیروز مسئولان عالی قضایی با اشاره به دغدغه دلسوزان کشور درباره نحوه به‌کارگیری فناوری‌های ارتباطی از جمله شبکه‌های اجتماعی اظهار کرد: از منظر دینی، نفس استفاده از این ابزارهای ارتباطی اشکالی ندارد؛ همچنین نظام و به تبع آن قوه قضاییه با به کارگیری آنها مخالف نیست، اما باید آگاه بود که امکان سوءاستفاده از چنین ابزارهایی وجود دارد.

به گزارش روابط عمومی قوه قضاییه، آیت‌الله آملی‌لاریجانی با اعلام این‌که اکنون نشانه‌های روشنی از سوءاستفاده از فناوری‌های ارتباطی به چشم می‌خورد، اظهار کرد: همه می‌دانند اگر چند میلیون کاربر در یک شبکه اجتماعی فعال باشند و از یک نرم‌افزار خاص و نیز بانک‌های اطلاعاتی خاص استفاده کنند که در اختیار کشورهای دیگر خصوصا کشورهای معاند قرار دارد، مخاطرات امنیتی زیادی وجود خواهد داشت.

آملی‌لاریجانی در تشریح این مخاطرات گفت: اطلاعات شخصی کاربران در شبکه‌های اجتماعی در قالب ارسال و دریافت به بیرون از کشور می‌رود و برمی‌گردد که در این رفت و برگشت، امکان رصد اطلاعات و جاسوسی وجود دارد. این وضع، درست مانند گردش اطلاعات در فضای اینترنت است که به تصریح کارشناسان، موتورهای جستجو در آن، به عنوان ابزارهای جاسوسی مورداستفاده غرب بویژه دولت آمریکا قرار می‌گیرد. رئیس دستگاه قضا با تاکید بر این‌که انتظار قوه قضاییه از دستگاه‌های اجرایی مرتبط، آن است که جلوی سوءاستفاده از اطلاعات مردم و نقض حریم شخصی آنان گرفته شود، افزود: دستگاه قضا به لحاظ وظیفه ذاتی خود باید با جرایم برخورد کند و جرم سایبری نیز یک نوع از جرایم است و فرقی نمی‌کند وقوع جرم مانند توهین آشکار یا استهزاء در فضای واقعی(زمانی ـ مکانی) یا در فضای مجازی صورت بگیرد؛ در هر صورت قوه قضاییه موظف به برخورد است.

گلایه از انتشار وسیع مطالب مجرمانه در شبکه‌های اجتماعی

آملی‌لاریجانی با بیان این‌که این روزها مطالب مجرمانه به‌طور وسیع در شبکه‌های اجتماعی منتشر می‌شود تأکید کرد: نباید در این شبکه‌ها به بزرگان کشور از جمله بنیانگذار جمهوری اسلامی ایران توهین شود. علاوه بر این‌ به هر کس توهین شود، جرم واقع شده است و سخن دستگاه قضا این است که اجازه شکسته شدن حریم خصوصی اشخاص داده نشود، در غیر این صورت قوه قضاییه موظف به برخورد است.

وی با تاکید بر این‌که «قوه قضاییه هیچ علاقه‌ای به مسدود کردن شبکه‌های اجتماعی ندارد»، گفت: توصیه مشفقانه دستگاه قضا این است که دستگاه‌های اجرایی مرتبط، به پالایش این فضا کمک کنند تا همه کسانی که می‌خواهند از فناوری‌های ارتباطی به طور صحیح استفاده کنند، امکان فعالیت در فضای سالم را داشته باشند.رئیس دستگاه قضا افزود: همان‌طور که دغدغه دسترسی به اینترنت برای اهالی یک روستا که ممکن است حتی با کمبود آب آشامیدنی روبه‌رو باشند، وجود دارد، باید دغدغه دسترسی به فضای سالم و پاک مجازی نیز وجود داشته باشد.

سخن قوه قضاییه این است که حتی اگر نمی‌توان به‌طور کامل این شبکه‌ها را پالایش کرد، دست​کم عوارض ناصحیح آن تقلیل پیدا کند، نه این‌که این فضا به حال خود رها شود.

آملی‌لاریجانی تاکید کرد: دغدغه قوه قضاییه به‌هیچ‌وجه مسدود یا محدود کردن یک شبکه اجتماعی یا نرم‌افزار نیست، مگر این‌که مجبور شود برای جلوگیری از فضای پرآشوب و آلوده چنین اقدامی صورت گیرد که امیدواریم با تلاش دست‌اندرکاران به این نقطه منتهی نشود.

وزیر ارتباطات: اختلافی بین قوا نیست

به دنبال توصیه‌های آیت‌الله آملی‌لاریجانی به دستگاه‌های اجرایی برای پالایش فضای مجازی، وزیر ارتباطات و فناوری اطلاعات در حاشیه جلسه دیروز دولت، توپ سالم‌سازی فضای مجازی را به زمین کاربران نرم‌افزارهای ارتباطی انداخت و با بیان این‌که مردم باید در استفاده از شبکه‌های اجتماعی به مسائلی که باعث مخدوش شدن اخلاق اجتماعی می‌شود توجه کنند، افزود: مردم باید خودشان به یکدیگر تذکر دهند تا یک شبکه سالم داشته باشیم، چون یک طرف قضیه، استفاده‌کنندگان از این ابزار هستند و طرف دیگر دسته‌ای هستند که از این موضوع رضایت ندارند.

به گزارش ایرنا، محمود واعظی اظهار کرد: بررسی‌های ما از نظر فنی و تکنولوژی حاکی است که تعداد شبکه‌های اجتماعی همچون وایبر، واتس‌‌آپ و تانگو به حدی زیاد است که مسدود شدن آنها راه‌حل نیست.

وی افزود: ما از دانشگاهیان، فارغ‌التحصیلان، بخش‌های خصوصی و دیگر بخش‌ها خواسته‌ایم که شبکه‌های اجتماعی در داخل کشور بوجود آورند.

وزیر ارتباطات و فناوری اطلاعات ایجاد شبکه‌های اجتماعی داخلی را دارای مزیت‌های بسیاری دانست و گفت: با ایجاد شبکه‌های داخلی سرعت بسیار بالا می‌رود و قطعی‌ها به مراتب کمتر می‌شود. وی درباره وضع شبکه‌های اجتماعی و فیلترینگ آنها گفت: ما معتقدیم تا جایی که از همه ابزارهای موجود استفاده مفید بشود و اعضای آن شبکه‌ها به محتوای مجرمانه توجه کنند، دولت از این نحوه استفاده حمایت می‌کند.

واعظی با بیان این‌که شبکه‌های اجتماعی ابزارهای جدیدی هستند که ارزان‌قیمت در اختیار مردم قرار می‌گیرند، خاطرنشان کرد: در بسیاری از کشورها وزارت ارتباطات مانع اصلی استفاده از این ابزارهاست چون درآمد وزارت ارتباطات را بشدت پایین می‌آورند، اما از نظر دولت چون این ابزار از نظر اقتصادی مورد استفاده مردم است فقط از مردم خواهش داریم تلاش کنند فرهنگ استفاده از این شبکه‌های اجتماعی رعایت شود.

وزیر ارتباطات تصریح کرد: ما قبل از این‌که استفاده از این شبکه‌ها را در داخل ممنوع کنیم تاکید می‌کنیم استفاده باید به‌گونه‌ای باشد که دیگران کمتر از آن سوءاستفاده کنند. دیده می‌شود در دیگر کشورها کاربران اطلاعات کمتری را درون شبکه می‌گذارند، اما در ایران همه هر چه را که می‌خواهند، می‌گذارند.

او با اشاره به نامه محسنی‌اژه‌ای بر همکاری و تعامل میان دولت و قوای دیگر تاکید کرد و گفت: ما همواره دنبال این هستیم که محتوای مجرمانه از فضای مجازی پاک شود. در کشور هیچ‌کس با این موضوع مخالف نیست که آنچه اخلاق و عفت عمومی را خدشه‌دار می‌کند و ضددین یا امنیت کشور است، فیلتر شود. واعظی گفت: در این زمینه بین قوه قضاییه، دولت و مجلس هیچ اختلاف‌نظری نیست همه علاقه‌مندند خانواده‌ها از این شبکه‌های اجتماعی، درست و بدون آلوده شدن استفاده کنند.

وزیر ارتباطات افزود: البته در این زمینه اختلاف سلیقه‌هایی وجود دارد و آن این‌که برای استفاده از دو یا سه شبکه اجتماعی که در آنها فعالیت‌های بسیار مثبتی می‌شود، اما آلودگی‌هایی هم دارد اگر مشکل با بستن آنها حل می‌شد ما نیز حمایت می‌کردیم، اما دیدیم که برای نخستین‌بار فیلترشکن روی موبایل گذاشتند تا از این طریق از شبکه‌ها استفاده شود. واعظی گفت: عده‌ای هم رفتند و عضو شبکه‌های دیگری شدند که کمتر مورد استفاده بود و این امر سبب شد در داخل کشور به فکر ایجاد شبکه اجتماعی باشیم آن هم به‌گونه‌ای که در دانشگاه‌ها و بخش خصوصی و مردم براحتی استفاده کنند.

احمدی‌مقدم: مخالف شبکه‌های اجتماعی نیستیم

فرمانده نیروی انتظامی هم دیروز در جمع خبرنگاران با تکرار مواضع دیگر مسئولان درباره عدم مخالفت با شبکه‌های اجتماعی، گفت: با هیچ‌یک از شبکه‌های اجتماعی در صورت مدنظر قرار دادن ملاحظات اخلاقی و امنیتی مخالف نیستیم.

به گزارش ایرنا، سردار اسماعیل احمدی‌مقدم بیان کرد: ساز و کار امنیت در شورای عالی فضای مجازی و کارگروه عالی امنیت ملی وجود دارد و کمیسیون تشخیص مصادیق فیلترینگ در کشور بر مبنای قانون اقدامات خود را پیش می‌برد.

وی اظهار کرد: تمامی شبکه‌های اجتماعی مورد استفاده در کشور باید دارای پیوست و ملاحظات امنیتی باشند چون در غیر این صورت امنیت مردم و جامعه به مخاطره می‌افتد.

وی با ذکر این‌که پلیس در این ارتباط ورودی نخواهد داشت، گفت: این شبکه‌ها باید ابزارهای کنترلی و امنیتی برای پیشگیری از جرایم را به همراه داشته باشند.

تقی‌پور: محتوای مجرمانه را می‌توان شناسایی کرد

هر چند مسئولان دولتی، قضایی و انتظامی، همگی بر ضرورت حفظ شبکه‌های اجتماعی و در عین حال پالایش محتوایی این شبکه‌ها تاکید دارند، اما پرسش اصلی اینجاست که از نظر فنی آیا راهی برای حذف محتوای مجرمانه در این شبکه‌ها وجود دارد؟

رضا تقی‌پور، وزیر پیشین ارتباطات در این باره به جام‌جم می‌گوید: امروزه نرم‌افزارهایی که اصطلاحا روبوت نامیده می‌شوند وجود دارد که می‌تواند با شناسایی یک کلمه مشخص، امکان کنترل محتوا در این شبکه‌های اجتماعی را ایجاد کند. برخی کشورها هم​اکنون از این فناوری استفاده می‌کنند. با این وجود من فکر می‌کنم بهتر است به‌ جای خرید و استفاده از این نرم‌افزارها، خودمان آن را تولید کنیم، زیرا یک ضرب‌المثل می‌گوید، «قفل را از دزد نباید خرید.»

وی با یادآوری امکان سوءاستفاده اطلاعاتی کشورهای بیگانه از شبکه‌های اجتماعی مجازی یادآوری می‌کند: قرار داشتن سرورهای این شبکه‌ها در کشورهای خارجی، بیم جمع‌آوری اطلاعات هر چند خانوادگی شهروندان ایرانی را افزایش می‌دهد و همین امر باعث می‌شود تا ضرورت ایجاد شبکه‌های اجتماعی بومی در ایران بیشتر شود.

وی با بیان این‌که هیچ‌کس نمی‌گوید شبکه‌های اجتماعی ذاتا بد است، افزود: وقتی که می‌دانیم سرور نرم‌افزار «تانگو» در اختیار رژیم صهیونیستی است، خب بدیهی است که اهمیت مراقبت از حریم خصوصی شهروندان بیشتر می‌شود. بنابراین به‌ نظر من باید برای مردم این موضوع تشریح شود که چگونه ممکن است با استفاده از این شبکه‌ها، ناخواسته اطلاعاتشان در اختیار بیگانگان قرار گیرد. تقی‌پور در این گفت‌وگو، ایجاد شبکه‌های بومی و ساخت نرم‌افزارهای کنترل محتوای این نرم‌افزارها را ضروری دانست و با انتقاد از توقف فعالیت‌ها برای ساخت شبکه‌های اجتماعی بومی مجازی، از این‌که این تلاش‌ها بار دیگر در وزارت ارتباطات دنبال می‌شود، ابراز خرسندی کرد.

تسریع در پروژه اینترنت ملی راهکار برون‌رفت از چالش‌های مجازی

به‌نظر می‌رسد مسئولان اجرایی در جستجوی راهکاری برای حذف محتوای مجرمانه شبکه‌های اجتماعی، بدون فیلتر این نرم‌افزارها هستند.

در همین خصوص صاحب‌نظران، بهترین راهکار برای تحقق این هدف را استفاده از شبکه اینترنت ملی می‌دانند. محمود واعظی دیروز در این باره گفت که «این امر که از زمان دولت‌های قبلی درباره آن صحبت شده بود، مطرح است و از اولویت‌های ماست و امیدواریم بتوانیم در سال 94 این شبکه را افتتاح کنیم.»

وی افزود: برای نمونه شهر قم را به عنوان پایلوت انتخاب کردیم، بحث زیرساخت شبکه ملی اطلاعات است، ولی زمانی می‌تواند فعال شود که تمام وزارتخانه‌ها مستقر شوند و آموزش، ‌تجارت و دولت الکترونیک داشته باشیم.

مصطفی انتظاری / گروه سیاسی