ضرورت تقویت عنصر «کنترل اجتماعی»

«چنانچه در یک جامعه همبستگی اجتماعی ـ نیروی کششی، که افراد یک جامعه را به هم می پیوندد ـ قوی باشد، اعضای آن احتمالا با ارزش‌ها و هنجارهای اجتماعی همنوا می‌شوند؛ ولی اگر در جامعه‌ای همبستگی اجتماعی ضعیف باشد، ممکن است مردم به سوی «رفتار مجرمانه» کشیده شوند.» این نظر دورکیم است. به زبان ساده‌تر کنترل اجتماعی عبارت از وسایلی است که رفتار افراد را تحت تاثیر قرار می‌دهد و آنان را به پیروی از هنجارها و ارزش‌ها وادار می‌کند. در صورتی که فردی از هنجارهای اجتماعی سرپیچی کند و رفتارش مخالف هنجارها و ارزش‌های اجتماعی باشد، از طرف گروه یا جامعه مورد بازخواست قرار می‌گیرد.

کد خبر: ۷۲۳۵۸۶

نقش عنصر کنترل اجتماعی در جوامع سنتی و مکان‌های جمعیتی کوچک بسیار پررنگ است در حالی که هر چه وارد فضاهای اجتماعی بزرگ‌تر ‌شویم از کارکرد آن کاسته خواهد شد. یکی از دلایل آن نیز تغییر الگوی ارتباطات است، به طور طبیعی در چنین مواقعی تلاش می‌شود که با قوانین مدون نهادهای رسمی، خلأ موجود پوشش داده شود.

اما آیا قانون می تواند به طور کامل جایگزین عنصر کنترل اجتماعی شود؟ به اذعان کارشناسان این امر میسر نیست. زیرا کنترل اجتماعی دارای یک نوع قدرت معنوی است که ارگان رسمی چنین نیست. به اعتقاد «اگوست کنت» ویژگی اصلی قدرت معنوی آن است که هدایت عالی تعلیم و تربیت خصوصی و عمومی را بر عهده دارد. قدرت معنوی عبارت است از مجموعه افکار و عاداتی که افراد را برای پذیرش نظم جامعه‌ای که در آن زندگی می‌کنند و وظیفه‌ای که انجام می‌دهند آماده می‌سازد.

با این توصیف و نگاهی به انواع آسیب‌ها در کلانشهرهای ایران می‌توان ادعا کرد که «کنترل اجتماعی» عنصر فراموش شده در کاهش و کنترل آسیب‌هاست. این کنترل در مقیاس کوچک‌تر خود به نهاد خانواده باز می‌شود که خانواده‌ها به دلیل کمبود وقت و گذراندن زمان خود در بیرون خانه امکان نظارت کافی روی کودکان خود را ندارند.

کنترل اجتماعی تنها یک مفهوم تئوریک یا واژه لوکس سنتی نیست بلکه الزامی است که از طرف جامعه برانگیخته می شود و افراد را به منظور حفظ انتظام جامعه، به قبول ارزش‌های اجتماعی و رعایت هنجارهای اجتماعی وادار می‌کند. این عنصر برای پیشبرد امور در شیوه اجرایی خود، نظام‌های پاداش و مجازات ویژه‌ای دارد.

باید بار دیگر به اندیشه تقویت «کنترل اجتماعی» بود و با تقویت نهادهایی همچون خانواده و بسط ارتباطات اجتماعی به نقش‌آفرینی این عنصر مهم مدد رساند؛ چیزی که هویت فرهنگی و دینی ما بر آن تاکید ویژه‌ای دارند. کنترل و نظارت اجتماعی در کنار ارگان‌های رسمی می‌‌توانند همچون مکملی در کاهش آسیب‌هایی که خاطر جامعه را آزرده‌اند به خوبی ایفای نقش کند.