ژئوپارک قشم، همچنان پشت چراغ قرمز یونسکو

ژئوپارک قشم به‌عنوان تنها ژئوپارک خاورمیانه هشت سال پیش ـ یعنی در سال 85 ـ در شبکه جهانی ژئوپارک‌ها به ثبت رسید. طبق آیین‌نامه یونسکو، این سازمان برای این که از اقدامات حفاظتی و دیگر فعالیت‌های ژئوپارک‌های شبکه اطمینان پیدا کند، هر چهار سال یک بار ژئوپارک‌ها را ارزیابی می‌کند و اگر با استانداردهای ذکرشده در یونسکو منطبق باشند، به آنها کارت سبز می‌دهد و به این ترتیب نام آن مناطق در شبکه جهانی ژئوپارک‌ها حفظ می‌شود، اما اگر ژئوپارکی به استانداردهای لازم این سازمان نرسیده باشد، به آن کارت زرد می‌دهد که نماد فرصت است و اگر پس از این فرصت نتوانست اهداف توسعه‌ای پایدار را پیاده کند، با دریافت کارت قرمز از شبکه جهانی یونسکو خارج می‌شود.اما ژئوپارک قشم در تمام این مراحل، کارنامه غیرقابل قبولی از خود بر جای گذاشت، زیرا در همان دوره چهار ساله اول به دلیل انجام‌نشدن اقدامات درخواستی یونسکو و در چهارمین کنفرانس بین‌المللی ژئوپارک مالزی با دریافت کارت زرد، نام آن از فهرست ماندگار ژئوپارک‌ها خط خورد. پس از آن فرصت دو ساله‌ای دریافت کرد تا با جبران کوتاهی‌های گذشته، دوباره خود را بالا بکشد، اما این فرصت دو ساله نیز اسفند سال 90 به پایان رسید، بدون این که بتواند بازرسان یونسکو را راضی کند. بنابراین آنان رای خود را مبنی بر خروج قشم از فهرست یونسکو اعلام کردند.

نصب تابلو و علائم راهنمایی برای اطلاع‌رسانی به گردشگران، احداث و مرمت راه‌های دسترسی، توانمندسازی جوامع محلی با مشارکت دادن آنها در برخی فعالیت‌ها و ساخت اماکن اقامتی مانند هتل و مجموعه عوامل پشتیبانی برای حضور گردشگران در منطقه از مهم‌ترین درخواست‌های یونسکو بود که باید در منطقه ژئوپارک قشم ایجاد می‌شد، اما به آن توجه نشد.

مدیر ژئوپارک قشم با بیان این‌که تا این معیارهای یونسکو اجرایی نشود، بازگشت به فهرست جهانی ژئوپارک‌ها امکانپذیر نیست، به جام‌جم می‌گوید: این ایرادها که کاملا بجاست، سعی ما نیز این است که این نواقص را حتما تا پایان امسال برطرف و پرونده ژئوپارک را برای ثبت مجدد در فهرست یونسکو دوباره به این سازمان ارجاع دهیم، هرچند برای این کار به اعتباری حدود سه و نیم میلیارد تومان نیازمندیم که فقط در صورت همکاری مسئولان و تامین این اعتبار قادر به انجام این مهم خواهیم بود.

زبیری البته با اشاره به اقدامات انجام شده برای بازگشت به فهرست جهانی یونسکو می‌افزاید: ژئوپارک قشم مجموعه‌ای از 27 ژئوسایت همچون دره ستاره‌ها، چاهکوه و طولانی‌ترین غار نمکی دنیاست که باید زیرساخت‌های مورد نظر یونسکو در آنها فراهم شود تا به عنوان ژئوسایت مطرح و یونسکو دوباره حمایت خود را از آن به عنوان یک برند جهانی اعلام کند. با این حال در بیشتر این سایت‌ها فقط نیاز است که تابلو اطلاع‌رسانی نصب و مسیر دسترسی ایجاد شود و در برخی همچون چاهکوه و غارنمکی که در دنیا منحصربه فرد است و قابلیت ثبت جهانی به تنهایی را دارد، نیاز است کارهای بیشتری انجام و زیرساخت‌ها در حد استاندارد بین‌المللی ایجاد شود که اکنون نیز زیرساخت‌های دره ستاره‌ها تقریبا به طور کامل و بخشی از زیرساخت‌های چاهکوه ایجاد شده، اما سایر ژئوسایت‌ها نظیر غارنمکدان همچنان از حداقل امکانات برخوردار است.

به گفته وی تاکنون فقط 40 درصد از خواسته‌های یونسکو اجرایی شده است، در حالی که در صورت اجرای 70 درصدی این خواسته‌ها می‌توانیم درخواست بازگشت دوباره به یونسکو را بدهیم.زبیری می‌گوید: عملیاتی نشدن این زیرساخت‌ها که درواقع سخت و دشوار هم نبود، دو دلیل عمده دارد ؛ دلیل اول باور نداشتن مسئولان مربوط به اهمیت ثبت این ژئوپارک در فهرست جهانی است و دلیل دوم تیر به تغییر سریع و پی در پی مدیران سازمان منطقه آزاد قشم به عنوان متولیان این ژئوپارک برمی‌گردد.

وی یادآور می‌شود: در شش سال اول پس از ثبت این اثر یعنی حدودا تا سال 90، مدیران منطقه آزاد نه فقط به اهمیت بین‌المللی ژئوپارک و نقش آن در توسعه پایدار منطقه واقف نبودند، بلکه آن را مانعی بر سر راه توسعه تجاری و فعالیت‌های اقتصادی صنعتی منطقه آزاد می‌دانستند. این در حالی است که ژئوپارک یک برنامه مدیریتی برای توسعه پایدار است که نه تنها مخالف فعالیت‌های اقتصادی نیست، بلکه کمک می‌کند که این فعالیت‌ها بدون تخریب و آلودگی محیط‌زیست صورت گیرد، چنان که اکنون در دل ژئوپارک‌های مطرح دنیا چنین فعالیت‌هایی صورت می‌گیرد.

زبیری در توضیح تعویض پی‌درپی مدیران منطقه آزاد قشم به عنوان دومین نقطه ضعف ژئوپارک قشم می‌گوید: تغییر سریع و متناوب مدیران منطقه بویژه در دو سه سال اخیر حتی واکنش منفی یونسکو را به همراه داشت، زیرا در این دو سه سال، مدیریت منطقه آزاد قشم سه تا چهار بار تغییر کرد و با توجه به جدید بودن موضوع ژئوپارک در کشور و حتی دنیا و اطلاع نداشتن مسئولان از چیستی و چگونگی این جاذبه گردشگری جغرافیایی، با هر تغییر باید زمانی صرف اطلاع‌رسانی به مدیران تازه‌وارد می‌شد و تا مدیر جدید تصمیم به انجام کاری برای توسعه ژئوپارک می‌گرفت، حکم تعویض وی صادر شده بود.

ضعف در ارتباطات بین‌المللی

در همین حال مدیر محیط زیست قشم و مدیر سابق ژئو پارک قشم نیز در توضیح اهمیت حضور ایران در کنفرانس‌های ژئوپارک‌های جهان به جام‌جم می‌گوید: یکی از دلایل عقب ماندگی ژئوپارک قشم، ضعف در ارتباطات بین‌المللی، به واسطه حضور نیافتن در کنفرانس‌های یونسکو بود، زیرا شبکه ژئوپارک‌های جهان مثل یک خانواده عمل می‌کند که حضور در این کنفرانس‌ها به پیوند این خانواده و رشد و پیشرفت هرکدام در اثر تبادل اطلاعات کمک می‌کند و به همین دلیل حضور مستمر در آن بسیار ضروری است.

محمد‌هاشم داخته با اشاره به این‌که اولین کنفرانس در سال 2004 در آلمان برگزار شد و ششمین آن نیز اواخر شهریور و اوایل مهر امسال در کانادا برگزار می‌شود، می​افزاید: این کنفرانس‌ها علاوه بر این‌که محلی برای تبادل اطلاعات است، موقعیتی برای چانه‌زنی با مسئولان یونسکو برای جلب نظر آنها و گرفتن امتیاز و حمایت از آنها هم هست به همین دلیل دیگرکشورهای عضو معمولا با هفت یا هشت کارشناس و حتی سفیر خود در کشور میزبان در آن حضور می‌یابند، این در حالی است که ایران که ژئوپارک آن در کنار ژئوپارک یونان، بهترین و غنی‌ترین ژئوپارک جهان است، در تمام این سال‌ها یا در کنفرانس‌ها حاضر نمی‌شد، یا با یک کارشناس حاضر می‌شد که معمولا به زبان انگلیسی هم اشراف نداشتند و عملا امکان حضور در همه کمیسیون‌های کنفرانس و بهره‌مندی از همه اطلاعات را نداشتند.

وی با بیان این‌که مهم‌ترین مشکل ژئوپارک قشم، نبود هماهنگی و تعامل بین همه سازمان‌ها و ادارات مربوط و بویژه سازمان منطقه آزاد قشم به عنوان تصمیم‌گیرنده اصلی است، تاکید می‌کند: این در حالی است که خود ژئوپارک در این مدت خوب کار کرده و بدون اغراق تنها منطقه‌ای در کشور است که تاکنون تحت تاثیر تخریب‌های زیست محیطی قرار نداشته و حتی پوشش گیاهی آن افزایش نیز یافته، با این حال به دلیل بی‌توجهی به آن، در فروردین امسال از سطح مدیریتی به سطح یک اداره نیز تنزل پیدا کرده است که این خود در کند شدن روند توسعه آن بسیار تاثیرگذار خواهد بود، زیرا در پی این تصمیم بودجه و امکانات و خدمات به آن نیز کاهش یافته و ضربه جبران‌ناپذیر دیگری به آن وارد می‌شود.

مدیر محیط زیست قشم افزودن جنگل‌های حرا به قلمرو ژئوپارک قشم را یکی دیگر از خواسته‌های یونسکو اعلام و عنوان می‌کند اکنون این خواسته با حمایت محیط زیست، اجرایی شده و از این بابت دیگر مشکلی وجود ندارد.

فاطمه مرادزاده / گروه ایران