تصویرسازی از مفاهیم دینی باید بدون خطا باشد

بر اساس توضیحات رحمان سیفی‌آزاد، مدیر گروه فیلم و سریال شبکه یک، حضور و عملکرد مشاوران مذهبی در سریال‌های دینی و مذهبی صرفا به سریال‌های ماه رمضان یا محرم محدود نمی‌شود. این مشاوران همواره در کنار برنامه‌سازان حضور دارند، اما در برخی آثار به دلیل نقش پررنگ و عملکرد تاثیرگذاری که در روند شکل‌گیری اثر دارند، نامشان در تیتراژ ذکر می‌شود.

با سیفی‌آزاد درباره چگونگی حضور، عملکرد و نقش مشاوران مذهبی در فیلم‌ها و سریال‌های تلویزیونی به گفت‌وگو نشستیم.

به نظر می‌رسد یکی از مهم‌ترین ویژگی‌های مشاوران مذهبی در تلویزیون، آشنایی آنها با رسانه و عملکرد رسانه باشد. همین‌طور است یا نیاز نیست این مشاوران درباره روند تولید فیلم و سریال اطلاعاتی داشته باشند؟

مسلم است این افراد باید حتما رسانه را بشناسند و بتوانند تبدیل مفاهیم مذهبی به تم‌های نمایشی را مدیریت کنند، زیرا رسانه‌ای مانند تلویزیون با رسانه‌های دیگر تفاوت دارد و یک فیلم یا سریال لحن متفاوتی در مقایسه با منبر و تریبون دارد. در سریال حرف‌ها و پیام‌ها در دل قصه و با مراودات شخصیت‌ها و دیالوگ‌ها یا حتی نمایش یک نما منتقل می‌شود. اگر یک مشاور صرفا به صورت تئوری بر مباحث دینی تسلط داشته باشد، حضورش برای یک فیلم یا سریال کفایت نمی‌کند. مشاوران مذهبی فیلم‌ها و سریال‌ها باید به رسانه، اجزای نمایش و شیوه بیان موضوع در هر رسانه آشنا باشد.

به همین دلیل است که تعداد معدودی مشاور مذهبی در حوزه فیلم و سریال می‌شناسیم؟

بله. افراد کمی هستند که هر دو ویژگی‌ را دارند و بر هر دو حوزه دین و رسانه مسلط هستند و بخصوص در حوزه فیلم و سریال که خود به تنهایی یک حوزه تخصصی محسوب می‌شود، مشاوران مذهبی محدودی داریم.

آیا تلویزیون می‌تواند در تشویق روحانیون، کارشناسان مذهبی و پژوهشگران دینی به کسب دانش در زمینه فیلم و سریال نقش داشته باشد؟

در طول مدتی که تلویزیون ساخت آثاری با مفاهیم مستقیم مذهبی را در دستور کار قر ار داده، تقریبا این اتفاق افتاده و به تناسب هر موضوعی کارشناسانی بوده‌اند که اطلاعات لازم را در اختیار برنامه‌سازان قرار دهند. همکاری این افراد با تلویزیون و گسترش این همکاری به آشنایی بیشتر و دقیق‌تر آنها با حوزه برنامه‌سازی و برنامه‌های نمایشی منجر شده است.

همچنین دانشکده صدا و سیما در قم زمینه‌ای فراهم کرده که روحانیون متعددی وارد رشته‌های نمایش شوند و ضمن تسلطی که بر حوزه دین و مفاهیم دینی دارند در رشته تهیه‌کنندگی و تولید برنامه‌های تلویزیونی نیز تحصیل کنند. این افراد در هر دو زمینه به منابع درست و موثق دسترسی دارند و ویژگی‌های هر دو را می‌شناسند و می‌توانند مشاوران خوبی برای تلویزیون باشند. البته این دانشگاه سال‌هاست که فعالیت می‌کند و مهم‌ترین کارکردش پرورش تهیه‌کننده و برنامه‌ساز است، اما این فارغ‌التحصیلان می‌توانند به عنوان مشاوران مذهبی در کنار برنامه‌سازان باشند. در واقع تربیت مشاور مذهبی برای فیلم‌ها و سریال‌ها را می‌توان یکی از کارکردهای جنبی دانشکده صدا و سیما در قم دانست.

مشاوران مذهبی از چه مرحله‌ای در تولید فیلم و سریال همکاری دارند؟

مشاوران مذهبی عمدتا بیشترین جلسات را با فیلمنامه‌نویسان دارند و در مراحل بعدی کار راجع به نکات مهم و موثر به کارگردان‌ها نیز مشاوره می‌دهند. ممکن است مشاوران حسب ضرورت به کارگردان‌ها راهکار هم ارائه کنند، اما کار اصلی آنها مشاوره و ارائه پیشنهاد است. آنها در روند ساخت فیلم یا سریال دخالت نمی‌کنند و صرفا نقش مکمل را به عهده دارند تا پیام‌های دینی با لحن و بیان اشتباه به مخاطبان ارائه نشود.

آیا ممکن است نظرات آنها در تضاد با اصول درام قرار داشته باشد و ساختار دراماتیک یک اثر را بر هم بزند؟

مبنای دنیای نمایش صفر و صد نیست. هماهنگی مفاهیم دینی با اصول نمایشی ممکن است نیاز به زمان و امتحان‌کردن شیوه‌های مختلف داشته باشد، اما نشدنی نیست. فقط کافی است برنامه‌ساز خلاق و آماده باشد. به این سادگی نیست که با یک توصیه و مشاوره همه چیز به نتیجه برسد. گاهی با یک پیشنهاد نتیجه حاصل نمی‌شود و بعد از ساعت‌ها گفت‌وگو و طرح‌ریزی نتیجه نهایی به دست می‌آید.

میزان تاثیر و محدوده عملکرد مشاوران مذهبی در روند تولید یک سریال چقدر است؟

ممکن است در هر سریالی از همراهی یک مشاور مذهبی بهره گرفته شود چون در تلویزیون ما اثر غیردینی ساخته نمی‌شود. برخی سریال‌ها به موضوعات اجتماعی دین می‌پردازند. در این سریال‌ها ممکن است یک مشاور حضور داشته باشد یا نداشته باشد، اما برخی سریال‌های تلویزیونی به صورت مستقیم به موضوعات مذهبی می‌پردازند مثل سریال او یک فرشته بود، آخرین گناه و سقوط یک فرشته. در این سریال‌ها موضوعات مستقیم مذهبی مانند وسوسه‌های شیطان، نسبت انسان و شیطان، فرشته و شیطان، تجسم اعمال و موارد اینچنینی مطرح می‌شود. همچنین وقتی قرار است در یک سریال به نزول‌خواری که یک مقوله اجتماعی است، پرداخته شود، حضور یک کارشناس دینی به عنوان مشاور ضرورت دارد چون درباره ویرانگری‌ها و عواقب نزول‌خواری نکات جامعی در قرآن مطرح شده و باید بر اساس نص صریح قرآن همه آنها معرفی شوند تا اطلاعات درست در اختیار مخاطب قرار گیرد. چون ما که قصد قصه‌پردازی و خرافه‌گویی نداریم. بنابراین مشاورانی که نامشان در تیتراژ می‌آید عمدتا کسانی هستند که از ابتدا تا انتهای یک فیلم یا سریال با آن همکاری دارند تا مبادا ناخواسته نکته‌ای خلاف موازین شرع مطرح نشود. چون آثاری که پیام‌های مذهبی دارند، حساس‌تر از دیگر آثار هستند و دست‌کم در زمینه مفاهیم دینی نباید خطا یا ایرادی داشته باشند.

مشاوران مذهبی پیش از نگارش فیلمنامه‌ها درباره مسائل روز جامعه در حوزه دین هم مشاوره می‌دهند؟

این موارد به استراتژی‌های سازمان مربوط می‌شود که به عهده شورای عالی معارف تلویزیون است. اهم موضوعات در این شورا مشخص می‌شود و افراد طراز اول حوزه دین و معارف در این باره مشاوره می‌دهند؛ افرادی که علاوه بر تخصص در زمینه مفاهیم دینی، بر قالب‌های برنامه‌سازی و نیاز‌های روز جامعه نیز اشراف دارند.

آذر مهاجر / گروه رادیو و تلویزیون