مردی رها شده از بند مکان و تاریخ

بوستان و گلستان تا حدی فرازمانی و فرامکانی است. گرچه هیچ اثری از تاریخ فراتر نیست، ولی این دو وابستگی به تاریخ و زمان خود ندارند. در این نوشتار کوتاه قصد دارم به چند نکته در باب بوستان اشاره کنم.

قندی به نام بوستان

اگر بخواهیم مقدماتی را درباره بوستان و چگونگی نوشته شدن آن مطرح کنیم، بهتر است بدون هیچ حرافی و اضافه‌گویی به اصل کتاب مراجعه کنیم که سعدی خود بهترین پاسخ‌دهنده تمام پرسش‌هاست. سعدی درباره علت نوشتن کتاب می‌گوید:

در اقصای گیتی بگشتم بسی

به سر بردم ایام با هر کسی

تمتع به هر گوشه‌ای یافتم

ز هر خرمنی خوشه‌ای یافتم

پس از چند بیت سعدی از خوانندگانش می‌خواهد به شیوه رفتار خداوند، با سخن او مواجه شوند و او را ببخشند:

تو نیز ار بدی بینیم در سخن

به خُلق جهان‌آفرین کار کن

مقایسه‌ای میان بوستان و گلستان

گلستان بیشتر جنبه اخلاقی و کاربردی دارد و بوستان جنبه اخلاقی و آرمانی و چون بوستان پس از گلستان نوشته شده، خواننده می‌تواند از آن برای ایجاد صفات مثبت انسانی آرمان‌سازی کند. این نکته با مطالعه دقیق گلستان و بوستان مشخص می‌شود. نکته دیگر در نام این دو کتاب است. پسوند «ستان» به معنای مکان است. گلستان جایی است که انواع گل‌ها در آن می‌روید و بوستان محلی است که بوی گل‌های مختلف از آن به مشام می‌رسد و این خود اشاره به جنبه آرمانی و ایده‌آل بوستان دارد. گرچه کلمه smell به معنی بو در انگلیسی شامل بوی خوب و بد می‌شود، ولی در فارسی بو بار مثبت دارد. بوستان به نکات اخلاقی و اجتماعی و دینی متعددی اشاره می‌کند که همگی می‌تواند آرمانشهر آدمیان را بسازد.

مردی فراتر از شیراز

اکنون که از مقدمات آن هم از زبان سعدی گذر کردیم، بیش از هر چیز مایلم درباره تاثیر بوستان در دیگر کشورها بحث کنم. بوستان و گلستان سعدی بعد از تالیف، نه‌تنها در ایران بلکه در شبه‌قاره هند (هند قدیم) نیز خوانده می‌شده است. حتی در زمان حاضر نیز 3000 مدرسه دینی در سراسر شبه‌قاره هند وجود دارد که طلبه‌ها و دانشجویان آنها گلستان و بوستان را به عنوان کتاب دینی مطالعه می‌کنند. در حالی که در کشور خودمان این دو را جزو آثار ادبی به حساب می‌آوریم. نکته دیگر این‌که دوره خردگرایی، دوران توجه به استدلال و منطق و فلسفه بوده که اهمیت زیادی داشته و در تاریخ ویل دورانت نشان داده شده این نگرش چه مزایای زیادی برای مردمان به ارمغان آورده است. جالب است بدانید، مهم‌ترین شاعری که در همین دوران درخشان در سراسر اروپا شناخته شد سعدی بوده، زیرا سعدی احساسات عالی را با واقعگرایی، آن هم در قالب حکایت بیان کرده و این ویژگی‌ها همگی با روحیه آن دوران کاملا هماهنگ بوده است.

از طرف دیگر در سال 1789 یعنی زمان انقلاب کبیر فرانسه و اولین انتخاب رئیس‌جمهور آمریکا، جورج واشنگتن، در یک مجله سیاسی متعلق به فیلادلفیا، انتخاب اولین رئیس‌جمهور آمریکا اعلام می‌شود. در آن دوران، این مجله مهم جنجال‌آفرین به دلیل نبودن تلویزیون، نقش مهمی در خبررسانی بر عهده داشته است. اتفاق، در همین مجله دو مطلب نوشته می‌شود؛ یکی درباره سعدی و دیگری درباره حافظ. البته سعدی و حافظی که دیگر صرفا متعلق به شیراز نبوده‌اند، بلکه متعلق به تمام مردمان بودند. سعدی را در اینجا به عنوان مهم‌ترین روح رمانتیک و البته تعقل معرفی می‌کنند. آنان قصد داشتند در اروپا و انگلستان، تلفیقی میان رمانتیک و خردگرایی ایجاد کنند و سعدی و حافظ، نمونه دو شاعر موفق در این تلفیق شناخته می‌شوند.

گرچه بیش از اینها باید درباره سعدی کتاب نوشت و سخن گفت، ولی در این فرصت کوتاه، آخرین سخن این که شعر فارسی تاثیر زیادی در هنر و مدنیت جهان دارد و اگر بخواهیم از میان شاعران توانای فارسی مانند، فردوسی، حافظ، سعدی، مولوی، نظامی و... فقط دو نفر را دستچین کنیم، بی‌گمان این دو، حافظ و سعدی خواهند بود. تاثیرگذاری سعدی در جهان به حدی زیاد است که حتی از طریق او می‌توان به برخی مخاصمات بین‌المللی نیز پایان بخشید.

دکتر احمد تمیم‌داری ‌/‌ استاد زبان و ادبیات فارسی