افشاگری درباره انتخابات فرمایشی

جالب توجه است که آمار این شب نامه‌ها با توجه به شرایط انتخاباتی دوره‌های مختلف، تغییر می‌کرد؛ هر زمان انتخابات آزاد برگزار می‌شد، تعداد این شب نامه‌ها کاهش می‌یافت و هر زمان جریان انتخابات فرمایشی بود، بر تعداد این شب نامه‌ها افزوده می‌شد.

برای اثبات این ادعا بررسی اسناد انتخابات ادوار ششم تا سیزدهم مجلس شورای ملی مشخص می‌کند که شیوه برگزاری انتخابات در این ادوار کاملا فرمایشی بود به طوری که ابتدا نامزدهای واجد شرایط دربار و دولت با هماهنگی شاه انتخاب و سپس به ایالات و ولایات اعلام می‌شدند. البته استثنائاتی نیز وجود داشت، مثلا در انتخابات دوره دوازدهم رضا شاه دستور داد که تقریبا همان نمایندگان دوره یازدهم در مجلس حضور یابند.¹ نتایج انتخابات هر دوره و ترکیب هر مجلس ـ از مجلس پنجم در سال 1305 تا مجلس سیزدهم در سال 1320 ـ را هم شخص رضاشاه تعیین می‌کرد. ² در جریان انتخابات مجلس هشتم تعدادی شب نامه در اعتراض به سوءجریان انتخابات منتشر شد. لازم به توضیح است که چهاردهم آبان 1309 آخرین جلسه مجلس هفتم و در بیست و چهارم آذر 1309نخستین جلسه مجلس هشتم برگزار شد.

انتخابات دوره هشتم در ماه خرداد 1309 با ابلاغ بخشنامه محرمانه تیمورتاش به حکام ایالات آغاز ​ و تا قبل از پایان دوره هفتم در تمام حوزه‏های انتخابیه تمام شد. انتخابات مجلس هشتم نیز در فضایی ​ دور از تبلیغات و جاروجنجال​ معمول پارلمانی برگزار شد. این امر حاکی از تثبیت مواضعی بود که رضاشاه برای کنترل کامل اوضاع در پیش گرفته بود.

در انتخابات دوره هشتم کار به جایی رسیده بود که نامزدهای انتخاباتی برای راه یافتن به مجلس به تیمورتاش، وزیر دربار پهلوی نامه می‏نوشتند و درباره خدمات خود سخن می‌گفتند، تا به کرسی نمایندگی نائل آیند. به نظر می‏رسد برای مردم نیز دخل و تصرف دولت در انتخابات و دولتی شدن مجلس، امری عادی شده بود؛ اما هنوز در گوشه و کنار ایالات و ولایات افرادی پیدا می‌شدند که نسبت به برگزاری انتخابات پر تخلف اعتراضات داشتند و نمی‏توانستند شرایط جدید را بپذیرند. ³

به نظر می‏رسد در انتخابات این دوره ترس از مجریان برگزاری انتخابات سبب شده بود در برخی نقاط کشور، اعتراضات به شکل زیرزمینی و به صورت شب‎‎نامه بروز کند. در تهران و اصفهان، شب ‌نامه‏های بسیاری با نام‏هایی نظیر یک عده از طرفداران آزادی یا جمعیت آزادیخواهان ایران منتشر شد. در شب نامه جمعیت آزادیخواهان ایران ـ که در اصفهان توزیع شد-​ آمده است:

همشهری‌های محترم

خیمه‌شب‏بازی انتخابات شروع می‏شود. به موجب اطلاعات موثقه، دولت و دربار وکلای فرمایشی خود را تعیین کرده، شما این عناصر و نوکرهای دست به سینه دولت را می‎شناسید.

اصفهان: امین‏التجار، حاج‌آقا حسام دولت‏آبادی، شیخ‌محمدباقر الفت.

فریدن و چهارمحال: غلامحسین میرزا.

شهرضا: جلایی

حکومت جدید ـ بهرامی ـ مخصوصا برای تحمیل این عناصر معلوم‏الحال بر ملت، با دستور مخصوص به اصفهان آمده است.

همشهری‌ها! جلوی چشم شما این حق مسلم شما را ـ که اساس و خلاصه تمام مشروطیت آزادی است ـ لگدکوب و پایمال می‏کنند. برای به دست آوردن حق خود و اثبات رشد و لیاقت اجتماعی قیام کنید و دست از کار بکشید. صدای اعتراضات خود را به گوش عالمیان برسانید. با تعطیل عمومی به این انتخابات مضحک و تحمیلی اعتراض شدید نمایید؛ تا دنیا بداند شما هم زنده و حقوق طلب هستید!!!

مرداد 1309

(جمعیت آزادیخواهان ایران)

با این اوصاف حق اعتراض نیز از مردم سلب شده بود و مردم عملا قادر نبودند نظرات خود را به طور علنی ابراز کنند.

پانوشت‌ها:

1 . علی ططری و زهرا غلامحسین پور، فهرست اسناد کتابخانه مجلس شورای اسلامی (ادوار ششم تا سیزدهم)، (تهران، کتابخانه، موزه و مرکز اسناد مجلس شورای اسلامی، 1390)، ص 9.

2 . یرواند آبراهامیان، تاریخ ایران مدرن، ترجمه ابراهیم فتاحی (تهران: نشر نی، 1389، ج3) ص 142.

3 . آرشیو مرکز اسناد مجلس شورای اسلامی، اسناد انتخابات، دوره 2، کارتن 126، جزوه​­دان 78، پوشه 3، نامه 2.

دکتر علی ططری / جام جم