دخالت​های زنان حرمسرای قاجار در سیاست

کوشندگان این عرصه عملا دو گروه هستند؛ یک گروه آنهایی که با اشاره به محبوس‌بودن زنان در حرمسراها و دخالت ندادن آنها در عرصه‌های سیاسی و اجتماعی، برای آنها وزنی قائل نیستند و آنها را بر کنار از هر رویداد سیاسی یا غیرسیاسی می‌دانند. گروه دوم کسانی هستند که برخلاف گروه اول، معتقدند درست است که زنان در حرمسرای پادشاهان محبوس بودند اما، هرآینه فرصت پیدا می‌کردند آنچه در توان داشتند برای تاثیرگذاری در اموری که به آن علاقه‌مند بودند به کار می‌بستند و حتی گاهی به صورت آشکار در سیاست و حکومت دخالت داشتند. در تاریخ، اسامی چند تن از این زنان ثبت و ضبط است. ازجمله ترکان خاتون و مهدعلیا که یکی مادر شاه عباس اول صفوی بود و دومی مادر ناصرالدین‌شاه قاجار. به‌طور مشخص زنان در حرمسرای شاهان قاجار از موقعیت ویژه‌ای نسبت به دوره‌های تاریخی پیش از خود برخوردار بودند. این زنان هم از طبقه بالای جامعه بودند (مثل مهدعلیا مادر ناصرالدین‌شاه)‌ و هم از طبقات پایین جامعه (مانند جیران تجریشی همسر مورد علاقه ناصرالدین‌شاه که زنی دهاتی اهل ده تجریش بود.) ترکیب زنان حرمسرای ناصرالدین‌شاه ترکیبی ناهمگون و مختلط بود و شاه بدون توجه به پیشینه زنان و اصل و نسب آنها، از هر که خوشش می‌آمد، او را وارد حرم می‌کرد.

از زنان نامدار حرمسرای قاجار می‌توان به ملک‌ جهان‌خانم ملقب به مهدعلیا مادر مقتدر ناصرالدین‌شاه اشاره کرد. او زنی قدرتمند، جاه‌طلب و پرنفوذ بود. در فاصله مرگ محمدشاه تا جلوس ناصرالدین‌شاه عملا او بود که کشور را اداره می‌کرد. با سفیران خارجی ملاقات می‌کرد و برای حکام ولایات فرمان صادر می‌کرد. او ریاست حرم پسرش را عهده‌دار بود و خودش نیز دم و دستگاهی جداگانه داشت و شخصا برای حکام و زمامداران کشور نامه می‌نوشت و فرمان صادر می‌کرد. او در کارهای خیریه هم دستی داشت و بنای امامزاده بی‌بی زبیده در شهرری از کارهای عام‌المنفعه او محسوب می‌شود. از دیگر زنان نامدار این دوره باید به انیس‌الدوله ـ که خدمتکار جیران تجریشی بود ـ اشاره کرد. او سوگلی شاه بود و چنان قدرتی داشت که توانست اسباب برکناری میرزاحسین‌خان سپهسالار را از صدرات بچیند. زن دیگر امینه اقدس بود. او ریاست خزانه ناصرالدین‌شاه را به عهده داشت و همدست امین‌السلطان، وزیر شاه بود و نفوذ فراوانی در شخص شاه داشت. او و انیس‌الدوله در زمره افراد طبقه پایین جامعه بودند. دختران ناصرالدین‌شاه نیز در زمره زنان مطرح این دوره هستند. فروغ‌الدوله، فخرالدوله و فخرالملوک هر سه شاعر و کاتب بودند و تاج‌السلطنه دختر دیگر ناصرالدین‌شاه، زنی زیبا بود که شعر می‌گفت، موسیقی می‌دانست و به زبان فرانسه هم مسلط بود.

خانم اشرف‌الملوک ملقب به فخرالدوله، دختر مظفرالدین شاه

از دیگر زنان نامدار دوره قاجار می‌توان به اشرف‌الملوک ملقب به فخرالدوله اشاره کرد. او دختر مظفرالدین‌شاه بود که در سنین پایین با محسن‌خان امین‌الدوله پسر علی خان امین‌الدوله صدراعظم مظفرالدین‌شاه ازدواج کرد و به همین سبب به فخرالدوله امینی ملقب شد. او مادر دکتر علی امینی، نخست‌وزیر محمدرضاشاه و از زنان نیکوکار عهد خود بود. او اولین موسسه تاکسیرانی را در تهران تاسیس کرد.

همچنین بانی ساخت اولین کارخانه قند ایران در کهریزک است. همزمان سرپرستی تعداد زیادی کودک یتیم را نیز به عهده داشت. زمین‌های محله معروف الهیه تهران به وی تعلق داشته است. او موسس مسجد معروف فخرالدوله بود. خانم فخرالدوله از چنان احترامی در نزد خاص و عام برخوردار بود که همواره رضاشاه در حق وی چنین می‌گفت: «در تمام قاجاریه فقط یکی و نصفی مرد وجود دارد، یکی خانم فخرالدوله و آن نصفی هم آغامحمدخان قاجار است.»

علی‌ الله‌جانی / جام​جم