ظریف و ظرافت رسانه‌های اجتماعی

 نسبت منابع خبری، رسانه‌ها، فضای عمومی و شهروندان تغییر کرده است. منابع خبری ارتباطی مستقیم و همزمان با رسانه‌ها و مردم دارند. در کانون گفت‌وگوهای آنلاین و مجازی هستند و صداهای مختلف را بدون واسطه می‌شوند. دیگر دسترسی به آنها – آنهایی که پدیده اجتماعی‌بودن و شبکه‌ای بودن را درک‌کرده‌اند- آسان است و دیگر در انحصار عده‌ای محدود نیست. 
در مدل‌های کلاسیک ارتباطی منابع خبری با واسطه‌های مختلف به شهروندان دسترسی داشتند. دروازه‌بانی خبر در رسانه‌ها و تن‌دادن به ملزومات سازمان‌های رسانه‌ای از جمله این واسطه‌ها بود. با گسترش فضای مجازی و ظهور پدیده‌ وبلاگ‌نویسی اولین ترک‌ها در دیواره‌های بزرگ و قطور سازمان‌های بزرگ رسانه‌ای برداشته شد. شهروندان و کنش‌گران از این فضای تازه ایجاد شده برای وارد شدن به اولویت‌های سازمان‌های رسانه‌ای استفاده کردند و نتیجه این شد بسیاری از سازمان‌های بزرگ رسانه‌ای مجبورشدند برای رویارویی با پدیده‌ای جدید برنامه‌ریزی کنند: محتوای تولیدشده توسط کاربران. همین اتفاق هم پدیده‌ روزنامه‌نگاری شهروندی را از حاشیه روزنامه‌نگاری به متن آن آورد و مخاطب را از کامنت‌گذاری در سایت‌ها و ستون‌های پیام تلفنی خوانندگان چندین گام به جلو آورد و آنچه را به صورت عام «روزنامه‌نگاری شهروندی» می‌نامیم، پدید آورد.

گام بعدی در زیست‌بوم رسانه‌ها با تولد و توسعه رسانه‌های اجتماعی و شبکه‌های اجتماعی برداشته شد. گسترش استفاده از دو شبکه اجتماعی توییتر و فیسبوک و عضویت مجموعا بیش از یک میلیارد نفر در این دو شبکه نشان خوبی از ظرفیت‌هایی است که در بطن آنها نهفته است. به طور خاص شبکه اجتماعی توییتر که از طریق مرورگرهای رایانه‌ای و تلفن‌های همراه هوشمند به راحتی و در همه جا در دسترس است، جایگاهی مهم در میان نخبگان سیاسی، شامل روزنامه‌نگاران سیاست‌مداران و مقامات عالی ملی و فراملی، یافته است. تقریبا تمام مقامات دولتی کشورهای بزرگ غربی یک اکانت رسمی و حقوقی در توییتر دارند و توییت‌های آنها منبع دست اولی برای رسانه‌ها و مردم است. ابزاری هم هست برای تعامل آنها با دست‌کم بخشی از مردمی که به شبکه‌های اجتماعی دسترسی دارند که البته در کشورهای توسعه یافته معمولا عدد قابل توجهی است. 
اتفاق مهمی که این روزها شاهد آن هستیم، استفاده مقام‌های رسمی ایران از فرصت این شبکه‌های اجتماعی است. پیش‌تر، این فرصت جدید، این مساحت جدید، نادیده گرفته می‌شد. با وجود اینکه برخی مقامات خارجی مرتبط با مسائل ایران مانند آلن ایر سخنگوی فارسی زبان وزارت خارجه آمریکا از مدت‌ها قبل‌تر با داشتن فیسبوک و توییتر فارسی مورد توجه رسانه‌ها و کاربران فارسی زبان بودند، اما این فضای مهم رسانه‌ای-تعاملی همچنان نادیده گرفته می‌شد. اما بالاخره این انتظار دیری نپایید، تا جایی که چند هفته پیش از آغاز ماراتن نفس‌گیر مذاکرات هسته‌ای در ایران، شاهد ورود رسمی وزیر خارجه ایران به این دو شبکه اجتماعی بودیم.

محمدجواد ظریف با حضور فعال در فیسبوک به زبان فارسی، و با هدف برقراری ارتباط مستقیم با انبوه کاربران فارسی‌زبان آن صورت گرفت و سبب جلب همدلی و همراهی گسترده در میان مردم شد. همچنین راهبرد او برای حضور در توییتر، انتخاب زبان انگلیسی برای توییت‌هایش و با هدف اثرگذاری بر مخاطبان بین‌المللی، شامل روزنامه‌نگاران و سیاست‌مداران بین‌المللی، بود. هرچند که توییت‌ها او به همین محدود نماند و منبع کاربران و رسانه‌های ایرانی هم شد. توییتر ظریف در فاصله دور دوم و سوم مذاکرات و به دنبال اظهارنظرهای وزیر خارجه آمریکا به بستری رسمی-غیررسمی برای پاسخ‌های وزیر خارجه ایران تبدیل شد، ابزاری که هم به جدیت اظهارنظرهای رسمی نیست که تبعات خاص داشته باشد و هم وزیرخارجه ایران را از انفعال بیرون آورد و به سرعت پاسخ‌هایش را در صدر رسانه‌های جهانی جای داد.
در جریان دور سوم مذاکرات نفس‌گیر هسته‌ای در ژنو، علاوه بر ظریف معاون او، عراقچی، نیز حساب توییتر خود به زبان فارسی را راه‌اندازی کرد و به این ترتیب بر توان رسانه‌ای تیم مذاکره‌کننده هسته‌ای افزود. تسلط رسانه‌ای تیم ایرانی تا جایی گسترش یافت که مایکل مان سخنگوی کاترین اشتون نیز شروع به ارسال توییت‌های فارسی کرد. در کنار مذاکرات سخت و پرچالش پشت درهای بسته، توییتر نیز به بستری دیگر برای مذاکره‌کننده‌ها تبدیل شده بود.
لحن خاص و صمیمانه ظریف در نوشته‌های فیسبوک‌اش خطاب به مردم ایران و تسلط او بر بافتار توییتر و حضور مؤثرش در این رسانه سبب شد تا او با بهره‌گیری از رسانه‌های اجتماعی هم در عرصه بین‌المللی هم‌تراز طرف‌های دیگرش بر پوشش خبری رسانه‌ها اثربگذارد و هم با جلب حمایت‌های گسترده مردمی طیف متنوعی از مخالفان و منتقدان داخلی‌اش را در اقلیت قرار دهد؛ همه اینها نیز به مدد ظرافت و دقت او و مشاورانش در به کارگیری ابزارهای جدید رسانه‌ای و شناخت درست از زیست بوم جدید رسانه‌ای به دست آمده است. 

(نامه نیوز)