انقلاب اخلاقی، راهی به رهایی

این مجموعه با مقدمه حجت‌الاسلام والمسلمین سیدحسن خمینی با عنوان «به سوی جامعه اخلاقی» خرداد امسال توسط ستاد بزرگداشت امام خمینی منتشر شده است.

جهان در رنج است، کشور ما نیز هم

زارع‌کهنمویی، پژوهشگر تاریخ و روزنامه‌نگار اندیشه در مقدمه خود پس از ارائه گزارشی از نظریات اخلاقی مشهور آورده است: پیوند دیرینه دین و اخلاق، بخصوص در جوامع اسلامی، راه را برای خوانش اخلاقی انسان در این جوامع هموارتر می‌کند. در این میان، تحلیل و بازکاوی نگاه بزرگان و رهبران دینی می‌تواند بسیار راهگشا باشد. پاسخ به این سوال بزرگ، تلاشی جدی برای رهایی است؛ چه شده است که جامعه تحت لوای بزرگان دینی ـ که اینقدر بر زیست اخلاقی تاکید می‌کنند ـ در بحران اخلاقی گرفتار شده ‌است؟ آیا می‌توان با بررسی دقیق مسائل و آفت‌های موجود در حوزه‌های مختلف اجتماعی و سیاسی و فرهنگی، راز سر به مهر این بحران را گشود؟ مجموعه « انقلاب اخلاقی، راهی به رهایی» برای نیل به این گشایش سامان یافته است.

به‌سوی جامعه اخلاقی

حجت‌الاسلام والمسلمین سیدحسن خمینی در مقدمه ویژه‌ای که برای این کتاب نوشته در پنج بخش اصلی و ده بخش فرعی، روش‌های نیل به جامعه اخلاقی را پی‌جویی می‌کند: گرچه نمی‌توان برای گذار جامعه به «اخلاق متعالی» و رسیدن به «جامعه اخلاقی»، راه‌حل‌هایی دائمی و قطعی ارائه کرد؛ ‌لیکن ‌می‌توان به راهکارهایی در ‌دسترس و دست‌یافتنی اندیشید؛ می‌توان با اتخاذ روش‌هایی ساده اما موثر‌‌ از بداخلاقی‌ها در سطوح مختلف فروکاست و به نیکویی افزود.

وی آن‌گاه نمونه‌هایی را برمی‌شمارد که می‌تواند برای شروع بسیار راهگشا باشد و در نهایت می‌نویسد: ‌توجه اساسی به آیین مسلمانی و رعایت حقوق انسا‌ن‌ها،‌ راه اول و آخر است. در نسبت اخلاق و حقوق، سخن بسیار است و اگرچه اخلاق بسیار فربه‌تر از حقوق است؛ اما رعایت حقوق بشر ‌می‌تواند بخشی از اخلاقیات را پاس دارد. در راس این حقوق، مواردی چون حق آزادی بیان، حق گذشت و نفی کینه،‌ حق رحمت و اصل مدارا،‌ حق ستاریت و نفی عیبجویی، حق همیاری و پذیرش عذر،‌ حق خیرخواهی،‌ حق رعایت تعهدات و آیین جوانمردی، حق همراهی و همدلی، حق تکریم پس از مرگ،‌ حق سپاس و حق برخورداری قرار دارد که در بیان امامان معصوم (علیهم السلام)، بخصوص پیامبر اکرم (صلی‌الله علیه و آله)، همواره تکرار ‌شده‌اند.

اقتصاد، مهم‌ترین رکن اخلاق است

افزون بر یادداشتی با عنوان «اقتصاد، ابزار اخلاق»، گفت‌وگوی تفصیلی مولف کتاب با دکتر حسن سبحانی‌نیا در نسبت اخلاق و اقتصاد، یکی از بهترین گفت‌وگوهای این مجموعه را شکل می‌دهد. در بخشی از این گفت‌وگو آمده است: بشر امروز به تفکیک مصنوعی یا ناخواسته بین اقتصاد و اخلاق دست زده، ولی به لحاظ مبنای تفکر اقتصادی این‌گونه نبوده است. یعنی ابتدا اینها درهم بودند، اما در ادامه به هر دلیلی این اتفاق برای آنها افتاده است و بعضی الان متوجه شدند که باید این را اصلاح کنند. یک دانشمند نوبلیست تاکید می‌کند اگر اقتصاد نئوکلاسیک این ضعف و غفلت را جبران کند هم به اخلاق خدمت کرده و هم به خودش خدمت کرده است.

دین در قلمرو اخلاق

مولف مجموعه برای تبیین نسبت دین و اخلاق، سراغ دکتر محمد مقدم رفته است. او که دانش‌آموخته حوزه علمیه قم و دارای تجربه زیسته در کشورهای غربی است؛ قرائت خود از اخلاق و دین را این‌گونه بیان می‌کند: اگر موضوع دین را انسان بدانیم، یعنی بگوییم تمام ادیان و مکاتب آسمانی به‌خاطر انسان و برای تربیت انسان آمده‌اند و تربیت انسان نیز همان رشد اخلاقی او است، می‌توانیم ادعا کنیم بن‌مایه اصلی دین، اخلاق است. به این‌معنا که اگر شما اخلاق را از دین بگیرید، گویی روح را از پیکره و جان را از جسم یک انسان گرفته‌اید. از آنجا که دین برای هدایت انسان آمده و تربیت انسان در سایه اخلاق و در چارچوب نظام رفتاری انسان است، پس دین نیز لاجرم باید اخلاقی باشد.

فقه در ترازوی اخلاق

اخلاق و فقه آوردگاه دیگر این مجموعه است که قرعه کنکاش آن به نام آیت‌الله محمد موسوی‌بجنوردی افتاده است. آخرین جملات این پرسش و پاسخ طولانی چنین است: همه مصلحت‌ها باید با حقوق بشر و اخلاق سنجیده شود. اساس، حقوق بشر است. حقوق بشر و اخلاق فراتر از همه مصلحت‌هاست. ما در هیچ کجای قرآن کلمه بنی‌آدم نداریم جز جایی که می‌گوید؛ «ولقد کرمنا بنی آدم» جنسیت و دین و قومیت و ملیت و... در کنار بنی‌آدم حذف می‌شوند. بنی‌آدم کرامت ذاتی دارد. وقتی حق بنی‌آدم مطرح است همه مصلحت‌ها از بین می‌رود. یعنی حقوق بشر بر همه چیز مقدم است. بنی‌آدم کرامت ذاتی دارد و باید حقوقش بر همه چیز مقدم باشد. این بنی‌آدم فراتر از دین و عقاید کرامت ذاتی دارد و حقوقش باید رعایت شود.

یادداشتی با عنوان «اخلاق بر فقه» پیش‌مقدمه این گفت‌وگو است که نگاهی به بازکاوی چرایی فربه‌شدن فقه و نحیف‌شدن اخلاق در تحصیلات و پژوهش‌های حوزوی کرده است.

اخلاق و حقوق بشر یا منافع ملی؟

چالشی‌ترین گفت‌وگوی این مجموعه، گفت‌وشنود اصغر زارع‌کهنمویی با محمدعلی سبحانی، دیپلمات ارشد جمهوری اسلامی درباره خوانش‌های اخلاقی از دیپلماسی است. در این گفت‌وگو، نقادی عمیق و صریح سیاست خارجی کشورهای بزرگ از جمله آمریکا از منظر اخلاقی مد نظر است .

حقوق بشر؛ شاهکار اخلاقی انسان امروز

تبیین چالش‌های حقوقی اخلاق و چالش‌های اخلاقی حقوق، موضوع گفت‌وگوی مولف با دکتر حسین میرمحمد صادقی، سخنگوی اسبق قوه قضاییه است. این گفت‌وگوی طولانی به تبیین نسبت وثیق اخلاق و حقوق می‌پردازد و افزون بر آن، ارزیابی کارنامه اخلاقی قوه قضاییه را نیز در درون خود دارد: در دیدگاه اسلامی مساله، رابطه حقوق و اخلاق رابطه بسیار تنگاتنگی است؛ اما این که بگوییم در اسلام، اخلاق و حقوق کاملا بر هم منطبق هستند، درست نیست. مقداری بین این دو تفکیک است.

رابطه اخلاق و حقوق را به دو دایره متقاطع می‌توان تشبیه کرد. در بسیاری از موارد ممکن است حوزه این دو مشترک باشد، اما در عین حال چیزهایی خلاف اخلاق است اما قانون به آنها کاری ندارد و یکسری از رفتارها هم خلاف قانون است اما از لحاظ بار اخلاقی خنثی هستند. مثال مورد اول، مواردی مثل دروغگویی و غیبت کردن است که اعمال خلاف اخلاق‌اند اما درباره آنها جز در شرایط خاص، جرم‌انگاری نشده است. برعکس، یکسری مسائل خلاف اخلاق نیست ولی از نظر قانون خلاف است، مثلا این‌که یک نفر جواز کسب نداشته باشد و مشغول کسب و کار شود. این فرد کاری خلاف اخلاق انجام نداده است اما محلش ممکن است جرم باشد.

یادداشت این بخش به بازخوانی این اندیشه می‌پردازد که اساسا دفاع از حق چقدر اخلاقی است؟ آیا می‌توان با این حجت که ممکن است اخلاقی عمل نکنیم، دفاع را فروگذاریم؟ آیا می‌توان به بهانه اخلاق، حق را کنار گذاشت؟

توصیه‌های همیشگی امام به مسئولان و روحانیت

گفت‌وگوی آخر این مجموعه که قبل از همه گفت‌وگوها در کتاب جای گرفته است، به تبیین مکتب و سیره اخلاقی امام می‌پردازد که با حجت‌الاسلام حسین مستوفی انجام شده است: امام یک سلسله سخنرانی دارند که در نجف انجام شده و تحت عنوان «جهاد اکبر» منتشر شده است. آنجا به روحانیان گفته است که اگر شما عالم بشوید بدون این‌که مهذب شوید، به اسلام ضربه می‌زنید. می‌گویند همه ضربه‌ها را در طول تاریخ، عالم غیرمهذب زده است. چون غیرعالم که نمی‌تواند کار بزرگی انجام دهد. بمب‌های اتمی دنیا را بی‌سوادها نساخته‌اند. کارهای بزرگ را عالم‌ها می‌کنند، نه جاهل‌ها. روحانی وقتی می‌خواهد وارد جامعه بشود باید مربی جامعه باشد.

انقلاب اخلاقی، راهی به رهایی در 191 صفحه رقعی با حمایت وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی به مناسبت بیست‌وچهارمین بزرگداشت امام خمینی در 30 هزار نسخه منتشر شده است.

«اخلاق، فصل نخست تغییر» پروژه فکری ـ مطبوعاتی دیگری است که اصغر زارع‌کهنمویی در دست انتشار دارد. این اثر دوجلدی، مجموعه 40 گفت‌وگوی عمیق و تفصیلی با اندیشمندان برجسته کشور است که در هشت فصل دین، حقوق، سیاست، جامعه‌شناسی، هنر، رسانه، اقتصاد و سلامت تنظیم شده است. گفت‌وگوی نگارنده با دکتر ناصر کاتوزیان در تبیین نسبت اخلاق و حقوق یکی از این 40 گفت‌وگو است که اسفند 91 اثر برگزیده نوزدهمین جشنواره مطبوعات شد.