شکار لحظه‌ها، دریافت جایزه‌ها

فیلم‌های مستند، اولین فیلم‌های تاریخ سینما محسوب می‌شوند و آثاری هستند که زندگی روزمره مردم را به تصویر می‌کشند، زیرا در فیلم‌هایی که برای اولین بار با نام مستند به نمایش درآمد، اثری از تخیل وجود نداشت و هر آنچه بود از واقعیت حکایت داشت. در فیلم مستند، ما با واقعیت‌ها روبه‌رو هستیم و قرار نیست همچون کلاسی آموزشی به مخاطب درس بدهیم، بلکه خود حقایق با مخاطب سخن می‌گویند و فقط در این خصوص، فیلمساز از دریچه‌ای جدید به موضوع نگاه و آن را مطرح می‌کند.‌

ابوالقاسم ناصری‌نیاکی، مدیر گروه مستند شبکه یک در این زمینه می‌گوید: فیلم مستند با نوعی صداقت همراه است. صداقت مورد اشاره در ساخت مستند به معنای صداقت در برداشت از واقعیت‌هاست تا درباره موضوعی واقعی به مخاطب اطلاعات بدهد؛ اطلاعات به معنای تجربه تازه، شناخت، آگاهی و معرفت است، زیرا مستند باید چیز تازه‌ای به مخاطب اضافه کند، چیزی از جنس شناخت. مواد اولیه برای فیلم مستند و در واقع برای مستندساز، همین واقعیت است.

مدیر گروه مستند شبکه یک همچنین به این نکته اشاره می‌کند که دنیای امروز، دنیای ارتباطات است و یکی از ویژگی‌های فضای ارتباطی، تنوع است؛ تنوعی که به نیازهای انسان نیز پاسخ می‌دهد.

وی ادامه می‌دهد: موضوع پاسخگویی به نیاز افراد به عنوان مخاطب رسانه ملی اهمیت بسیاری دارد. چون ذائقه مخاطب با توجه به امکاناتی که امروزه در اختیار مردم هست دستخوش تغییر و دگرگونی شده است. پس در این میان برای گروه مستند شبکه یک بسیار مهم است که براساس سلیقه مخاطب برنامه‌سازی بکند و به سلیقه مخاطبان خود پاسخ دهد.

عبدالحمید ارجمند ـ که تهیه‌کننده تلویزیونی شبکه یک است و حدود 33 سال سابقه کار دارد ـ بیش از 100 اثر در کارنامه‌اش ثبت شده است.

او معتقد است: شرط اول، یک پژوهش علمی خوب و محدود بودن موضوع است. باید موضوعی ساده و محدود برگزید و در عوض تا حد امکان برای تبیین درست آن به مخاطب بسیار تحقیق و پژوهش کرد؛ چه به لحاظ جمع‌آوری اطلاعات درست و اسناد و چه به لحاظ بهره‌گیری از تکنیک‌های مختلف فیلمسازی که شرط اصلی موفق بودن یک اثر است. در این میان چگونه گفتن از چه گفتن اگر اهمیت بیشتری نداشته باشد کم‌اهمیت‌تر نیست. بر همین اساس لازم است از گزیده گویی و زیبا‌گویی درست و بجا استفاده شود تا بتوان پیام فیلم مستند را بیان کرد.

وی ادامه می‌دهد: از آنجا که اسم مستند برگرفته از حقیقت است، برای سال‌های سال فیلم مستند به عنوان منبع قابل استفاده است و تاریخ مصرف فیلم مستند طولانی است و در مواردی حتی تاریخ مصرف ندارد. مستند‌ساز با بهره گرفتن از ابزاری به نام رسانه، حادثه‌ای را که اتفاق افتاده ضبط و برای مخاطب قابل درک می‌کند.

او در مورد مستند سیاسی «مرگ در دور دست» می‌گوید: برای تهیه این مستند کار پژوهشی زیادی صورت گرفت.

مرگ در دوردست، درباره آخرین روزهای زندگی محمدرضا پهلوی است. برای تهیه آن به هفت کشور جهان از جمله مصر، آمریکا و مکزیک سفر کردیم و با افراد مختلفی همچون خبرنگاران، شهرداران مناطقی که در آنجا سکنا داشت و پزشکان معالج او صحبت کردیم. در واقع کار به استناد افرادی که بی‌طرف بودند، ساخته شده است.

محمد احسانی، مستندسازی است که در حدود یک دهه فعالیت خود ده فیلم مستند کوتاه، بلند و نیمه‌بلند ساخته است. مستند «ایدز ایران 83» از بهترین فیلم‌های جشنواره فیلم‌های آسیایی کره جنوبی شناخته شده و در 15 جشنواره بین‌المللی در اروپا و آسیا اکران شده است. احسانی در ششمین جشنواره سینما حقیقت با مستند «زیر گنبد مینا» شرکت کرد و در بخش مستند اجتماعی و بخش نیمه‌بلند، تندیس جشنواره و دیپلم افتخار را به دست آورد.

محمد احسانی که تهیه‌کننده و کارگردان مستند زیر گنبد میناست، می‌گوید: در این مستند به موضوع اجتماعی یادگارنویسی روی آثار تاریخی ایران پرداخته شده و برای تولید آن به استان‌های فارس، اصفهان، زنجان، کرمانشاه و آذربایجان غربی سفر کردیم. به عقیده او در مستند اجتماعی، معضلات اجتماع بیان می‌شود و به همین دلیل نزدیک شدن به موضوعات اجتماعی مشکل است، چون مستندساز گاه با سیاه‌نمایی و گاه با سانسور مواجه می‌شود. در هر صورت نگاه فیلمساز مستند باید صادقانه و جست‌و‌جوگر باشد و به موضوع به عنوان یک دغدغه نگاه کند.

فرشید اکتسابی که از سال 75 در تلویزیون فعالیت دارد، درباره فیلم مستند می‌گوید: کار مستند ساختن سخت است، زیرا در فضایی قرار می‌گیریم که هر اتفاقی ممکن است رخ دهد و نمی‌دانیم چه چیزی پیش می‌آید. در مورد کارهایی که خارج از کشور تهیه می‌شود، کار از این هم سخت‌تر می‌شود، چون فرهنگ ما با آنها فرق می‌کند. در ساخت فیلم مستند باید در لحظه تصمیم گرفت و خلاق بود، زیرا فیلمنامه‌ای که از قبل نوشته شده باشد، نداریم و حادثه در لحظه اتفاق می‌افتد و گاهی تکرار نشدنی است. به عقیده من، مستند می‌تواند شکار لحظه‌ها نام بگیرد. به عبارتی دیگر در فیلم داستانی، کارگردان با عناصر مختلفی مثل فیلمنامه که از پیش نوشته شده با روند وقایع مشخص، میزانسن، بازی و عوامل دیگر سر و کار دارد که می‌تواند از آنها برای بیان منظور خود استفاده کند. حال آن که عمده اختیارات مستندساز در فرآیند تولید به مرحله بعد از فیلمبرداری مربوط می‌شود. به همین سبب معتقدم کارگردان باید تا لحظه آخر با تدوینگر همکاری مستمر داشته باشد. در ششمین جشنواره سینما حقیقت در بخش کارگردانی دیپلم افتخار بهترین کارگردانی به فرشید اکتسابی تعلق گرفت.

مدیر گروه مستند شبکه یک که تاکنون سال موفقی را پشت سر گذاشته، درباره راهکارهای ارتقای کیفی آثار مستند می‎گوید: برای ساخت مستندهای فاخر به اعتبارات مادی بیشتری نیاز داریم. در ایران ایده‌های خوب و تیم‌های برنامه‌ساز حرفه‌ای داریم، ولی همین کمبود اعتبارات مادی مانع می‌شود کارهای خاص و برجسته‌تری ساخته شود.

به گفته ابوالقاسم ناصری‌نیاکی، یکی از مشکلات عمده در زمینه ساخت فیلم مستند، این است که متاسفانه به کارهای مستند شبیه فرزندخوانده نگاه می‌شود و این موضوع مختص گروه مستند شبکه یک نیست، بلکه در همه شبکه‌ها، گروه‌های مستندساز با چنین چالشی روبه‌رو هستند.

ناصری، تصریح می‌کند: فیلمسازان مستند ایرانی براساس علاقه و شناختی که از حیطه‌های گوناگون فیلم مستند دارند، تاکنون موفق شده‌اند کارهای فاخری نیز تولید کنند که در جشنواره‌های خارجی نمایش داده شده، اما هدف اصلی ما این است که در سطح بین‌المللی جوایز ارزنده‌تری به‌دست آوریم، چون چنین پتانسیلی در ایران وجود دارد.

ناصری همچنین ادامه می‌دهد: امسال گروه مستند شبکه یک سیما در جشنواره سینماحقیقت درخشش فوق‌العاده‌ای داشت. در بخش کارهای شبکه یک نامزد دریافت جایزه شد که چند تندیس و دیپلم افتخار به دوستان عزیز تعلق گرفت که این موضوع خود افتخاری برای شبکه یک و گروه مستند شبکه یک است و امیدواریم در سال‌های آینده نیز شاهد چنین دستاوردهایی باشیم. وی همدلی درون سازمانی و توجه به اولویت‌ها و رویکردهای شبکه در زمینه ساخت مستند را، راز این موفقیت چشمگیر می‌داند.

سیما پویا