تغییر آرایش قدرت در عربستان پس از مرگ امیر نایف

با مرگ چهره‌های شاخص همچون پادشاهان و ولیعهدها در عربستان، همواره موضوع بحث بر سر جانشینی این افراد مورد توجه محافل سیاسی و رسانه‌ای قرار می‌گیرد. عربستان دارای رژیم پادشاهی مطلقه و موروثی بوده که در آن قدرت به‌طور انحصاری در اختیار خاندان سعودی و شخص پادشاه این کشور است. گرچه در این کشور ظاهرا سه قوه مجریه، مقننه و قضاییه از یکدیگر تفکیک شده‌ است، اما نوع رژیم به شیوه اختلاط قوا بوده و همه امور قائم به ذات پادشاه است. در عربستان، پادشاه، رئیس حکومت، نخست‌وزیر و رئیس قوه مجریه بوده، افزون بر آن، متولی خانه خدا و مسجد مدینه به حساب می‌آید. وی مرجع تمامی قوای سه گانه است و تمامی عزل و نصب‌ها با دستور او صورت می‌گیرد.

به‌طور کلی پادشاه و ولیعهد وی در عربستان، همواره از فرزندان ذکور ملک عبدالعزیز موسس این پادشاهی تعیین می‌شود. بر اساس وصیت ملک عبدالعزیز موسس عربستان، تا زمانی که فرزندان ذکور وی زنده هستند، قدرت به نوه‌ها منتقل نمی‌شود. از ملک عبدالعزیز، 36 پسر از 32 همسر او به‌جای مانده که از این تعداد 18 نفر مرده‌اند و 18 پسر دیگر او هنوز زنده هستند. سال‌ها در عربستان، پادشاه و ولیعهد در این کشور از طریق چانه‌زنی و گفت‌و‌گوی بزرگان خاندان سلطنتی تعیین می‌شد؛ اما از حدود شش سال پیش به ابتکار عبدالله بن عبدالعزیز پادشاه کنونی عربستان، نهادی به نام شورای بیعت تاسیس شد که وظیفه آن تعیین پادشاه و ولیعهد است. وظیفه و هدف این شورا بویژه زمانی که تمامی فرزندان ذکور عبدالعزیز از دنیا رفتند، می‌تواند ارائه راهکاری برای حفظ انسجام در درون خاندان سلطنتی و سهل کردن مسیر تعیین پادشاه و ولیعهد باشد. هدف تاسیس شورای بیعت، نهادینه کردن انتخاب پادشاه و نیز ورود اعضای جوان‌تر خاندان سلطنتی در روند تصمیم‌های کلان عربستان سعودی است.

بر اساس ساز و کارهای این شورا برای انتخاب ولیعهد، پادشاه نامزد مورد نظر خود را اعلام می‌کند، ولی تا زمانی که شورای بیعت با انتخاب او موافقت نکرده باشد او نمی‌تواند رسما ولیعهد شود. در صورتی که شورای بیعت این فرد را نپذیرد، پادشاه فردی دیگری را به شورا معرفی خواهد کرد. سپس در درون شورا رای‌گیری می‌شود و نتایج رای‌گیری جانشین پادشاه را مشخص می‌کند. گفته می‌شود شورای بیعت پیش از ارائه رای نهایی خود از روسای قبایل، شخصیت‌های بانفوذ محلی و بازرگانان بزرگ نیز در این زمینه نظرخواهی می‌کند؛ با این هدف که شخص مورد نظر از اجماع بالایی در میان نخبگان سیاسی و اقتصادی عربستان برخوردار باشد.

بر اساس برآورد محافل سیاسی و رسانه‌ای، سلمان بن عبدالعزیز 77 ساله برادر جوان‌تر و تنی امیر نایف، که هم‌اکنون وزیر دفاع این کشور است، محتمل‌ترین گزینه برای عهده‌داری سمت ولایتعهدی در این کشور است. امیر سلمان که بیست و پنجمین فرزند ملک عبدالعزیز است در سال 1935 متولد شود. وی در 19 سالگی جانشین امیر ریاض شد و یکسال بعد رسما امیر این منطقه شد. وی در سال 1960 از منصب خود استعفا داد اما حدود دو سال بعد مجددا به پست خود بازگشت و تا قبل از انتصاب امیر نایف به ولیعهدی عربستان در سال گذشته این سمت را برعهده داشت. وی در نوامبر 2011 و پس از قرار گرفتن امیر نایف در جایگاه ولایتعهدی، وزیر دفاع عربستان شد.

اگرچه در عربستان نظام پادشاهی و سنتی برقرار است، اما در سال‌های اخیر عرصه اجتماعی در این کشور شاهد تحرک و تغییر قابل توجهی از جمله افزایش افراد تحصیلکرده، تغییر در سبک زندگی عموم مردم و بویژه جوانان و زنان بوده است. بسیاری از تحلیلگران بر این نظرند در صورتی که نظام سیاسی خود را همپای تحولات اجتماعی در این کشور به روز نکند، شاهد شکاف و تعارض روزافزون میان دولت و ملت در این کشور خواهد بود که خود می‌تواند زمینه‌ساز تغییرات بزرگی در این کشور در آینده نه‌چندان دور شود.