سینوزیت، بیماری‌‌ای ‌که ما را به دردسر می‌اندازد

 بسیاری از افراد که به سینوزیت مبتلا هستند با آن کنار آمده، به نوعی بیماری خود را پذیرفته‌اند و تصور می‌کنند باید در روزهای سرد سال این مهمان ناخوانده را تحمل کنند؛ در حالی که چنین تصوری کاملا نادرست است و بهتر است هیچ‌وقت به فکر زندگی مسالمت‌آمیز با این بیماری نباشند.

سینوزیت در حالی بسیار از ما و اطرافیانمان را به دردسر می‌اندازد که برخی معتقدند در گذشته مردم این‌قدر به سرماخوردگی و سینوزیت مبتلا نمی‌شدند، اما امروزه تا یک باد سرد می‌آید همه از سرماخوردگی و سینوزیت می‌نالند. باید گفت چنین تصوری درست است و در واقع ریشه این گرفتاری مثل خیلی از بیماری‌های دیگر به آلودگی و خشکی هوا برمی‌گردد و البته در افراد سیگاری وضع خیلی بدتر است، چرا که علاوه بر استنشاق هوای آلوده، دود سیگار هم به آن اضافه می‌شود.

سینوس‌ها حفراتی توخالی در اطراف بینی هستند که از هوا پر شده‌اند و توسط مجاری و منافذ کوچکی با بینی در ارتباط هستند و از این طریق ترشحات خود را به داخل بینی می‌ریزند. در واقع سینوس‌ها ادامه حفره‌های بینی هستند که از مخاط تنفسی مژک‌دار پوشیده شده‌اند. این حفره‌های توخالی تاثیر زیادی در کاهش وزن سر و در نتیجه تحمل آن توسط بدن دارند. از مهم‌ترین کارهایی که سینوس‌ها انجام می‌دهند تصفیه هوای بینی است. به این ترتیب که باعث گرم و مرطوب شدن، گرفتن ذرات میکروب‌ها و ویروس‌ها و گرد و غبار موجود در هوا می‌شوند و به این طریق به بینی کمک می‌کنند. در واقع سینوس‌ها یک سد دفاعی اولیه محسوب می‌شوند. از طرفی دیگر سینوس‌ها در کیفیت صدا هم نقش مهمی بازی می‌کنند.

همان‌طور که قبلا هم اشاره کردیم سینوس‌ها حفره‌های توخالی هستند که توسط مخاط تنفسی مژک‌دار پوشیده شده‌اند و هر عاملی که باعث التهاب این مخاط شود بیماری سینوزیت را ایجاد می‌کند.

اگر چه سرماخوردگی می‌تواند به سینوزیت ختم شود، ولی تنها عامل آن نیست، بلکه سینوزیت می‌تواند منشأ آلرژی، باکتریال(چرکی)، ویروسی یا حتی قارچی داشته باشد.

سینوزیت با منشا آلرژی: فردی که زمینه‌ای از آلرژی داشته باشد مثلا به گرده گیاهان، مایت‌ها، پشم و موی حیوانات، کپک و گرد و غبار حساسیت داشته باشد، مستعد ابتلا به سینوزیت است. مخاط بینی افرادی که دچار این عارضه هستند، رنگ پریده و ترشحاتشان شفاف و بی‌رنگ است. درمان چنین سینوزیتی باید همراه با درمان آلرژی باشد. با توجه به این‌که این روزها عوامل آلرژی‌زا در محیط زندگی نسبت به زمان‌های گذشته بیشتر شده است، این نوع سینوزیت شیوع بالاتری نسبت به انواع دیگر دارد.

اما چگونه این ذرات ریز یا همان آلرژن‌ها می‌توانند باعث بروز این مشکل شوند؛ در پاسخ به این پرسش باید گفت آلرژی با متورم و مسدود کردن راه‌های ارتباطی و دهانه سینوس‌ها و جلوگیری از تخلیه ترشحات سینوس‌ها باعث تجمیع و عفونی شدن ترشحات می‌شود و سینوزیت را به‌وجود می‌آورد. بد نیست بدانید درمان سینوزیت آلرژیک تنها زمانی نتیجه می‌دهد که آلرژی درمان شده باشد. حتی گاهی دیده می‌شود یک سینوزیت باکتریال روی یک سینوزیت آلرژیک سوار می‌شود؛ در این شرایط حتما باید سینوزیت باکتریال هم درمان شود.

سینوزیت با منشأ ویروسی: آنفلوآنزا و سرماخوردگی باعث التهاب و تورم مخاط سینوس‌ها می‌شود که همین مساله هم با افزایش ترشح، موجب انسداد روزنه‌ها می‌شوند و این یعنی شروع سینوزیت.

سینوزیت با منشأ باکتریایی: حتما شما هم می‌دانید باکتری‌هایی به‌طور طبیعی در مجاری تنفسی فوقانی به سر می‌برند، اما زمانی که سیستم ایمنی بدن ضعیف شود یا تخلیه سینوس‌ها به‌درستی انجام نگیرد، باکتری‌های محبوس شده تکثیر می‌یابند و عفونت ایجاد می‌کنند. در این نوع سینوزیت ترشحات معمولا رنگی(سبز، قهوه‌ای، نارنجی) و عفونی است. برای درمان این سینوزیت نیاز به مصرف آنتی‌بیوتیک است.

عفونت‌های قارچی: این نوع عفونت‌ها عمدتا به علت تضعیف سیستم ایمنی بدن ایجاد می‌شوند، در نتیجه بسیاری از بیماری‌ها شرایط را برای بروز آنها فراهم می‌کند. دیابت یکی از عوامل مستعدکننده ابتلا به سینوزیت قارچی است. برای درمان سینوزیت قارچی گاهی نیاز به مصرف داروهای ضدقارچ است.

اگر علائم سینوزیت کمتر از 6 هفته ادامه پیدا کند یعنی طول دوره شروع بیماری تا بهبود کمتر از 6 هفته باشد به آن سینوزیت حاد گفته می‌شود. سینوزیت حاد معمولا به دنبال یک سرماخوردگی به‌وجود می‌آید و علائم آن نیز شامل ترشحات چرکی و گرفتگی بینی است و البته بندرت سر درد نیز بر تمام این مشکلات اضافه می‌شود. در حالی که در سینوزیت مزمن ترشحات پشت حلقی وجود دارد و معمولا بیشتر از 6 هفته طول می‌کشد. معمولا احتمال ایجاد عارضه در سینوزیت مزمن نسبت به سینوزیت حاد کمتر است، در حالی که سینوزیت حاد می‌تواند عارضه دار شود و یا اگر درمان درستی برای آن صورت نگیرد تبدیل به سینوزیت مزمن شود. به طور کلی سینوزیت چه حاد باشد و چه مزمن، باید جدی گرفته شود، چرا که اگر درمان نشده و عارضه دار شود می‌تواند خطرناک باشد و برای سلامت هر فرد تهدیدی جدی محسوب شود.

شاید شما هم تجربه کرده باشید که گاهی بدون هیچ درمان خاصی، بدن می‌تواند بیماری را کنترل کند و بهبودی حاصل شود، اما همیشه وضع به این منوال نیست. چرا که در بیشتر موارد نیاز به دخالت‌های دارویی و درمانی و به ندرت جراحی است و در واقع در صورت عدم درمان مناسب و بموقع علاوه بر علائم آزاردهنده بیماری، در دراز مدت می‌تواند دردسرهای دیگری را نیز به‌وجود آورد؛ عوارضی مانند عوارض چشمی و مغزی.

اما شاید برای شما این سوال پیش بیاید که سینوزیت چه ربطی به عوارض چشمی و مغزی دارد؟ در پاسخ به این سوال باید گفت همان‌طور که می‌دانید بیشتر سینوس‌ها در مجاورت چشم قرار دارند و عفونت‌های داخل سینوس‌ها براحتی از طریق خون نیز می‌توانند به چشم‌ها برسند و منجر به عفونت‌های داخل چشمی و یا آبسه‌های داخل چشم‌ها شوند. از طرفی مجاورت سینوس‌ها با مغز، امکان انتشار عفونت از طریق خونرسانی به مغز را در پی خواهد داشت و این مساله پیامدهایی مانند مننژیت، آبسه‌های داخل مغزی و درگیری‌ها و عفونت‌های داخل مغز را به دنبال خواهد داشت. معمولا سینوزیت‌های حاد تا زمانی که عارضه‌دار نشده باشند با درمان طبی برطرف می‌شوند، ولی خیلی وقت‌ها درمان طبی برای سینوزیت‌های مزمن کفایت نمی‌کند و باید اختلال زمینه‌ای که باعث تنگی منافذ سینوس‌ها شده بوسیله جراحی برطرف شود.

تقریبا تمام افراد به دنبال سرماخوردگی دچار سینوزیت می‌شوند، زیرا مخاط سینوس‌ها در امتداد مخاط بینی است و همان‌طور که مخاط بینی دچار التهاب می‌شود مخاط سینوس‌ها نیز درگیر می‌شوند ولی گاهی این سینوزیت چنان جزئی و خفیف است که به عنوان سینوزیت تلقی نمی‌شود و بدن به تنهایی می‌تواند التهاب مخاط بینی و سینوس‌ها را برطرف کند.

اصولا هر سرماخوردگی که 7ـ5 روز طول بکشد علامت شروع سینوزیت است و این مشکل زمانی رخ می‌دهد که بدن نتواند عفونت را کنترل کند و در واقع التهاب سینوس‌ها پایدار شود. به طور کلی عدم‌کنترل عفونت توسط بدن می‌تواند به دلیل ضعف سیستم ایمنی بدن و یا ساختار آناتومیک سینوس‌ها باشد.

علائم آزار دهنده سینوزیت بسیار گسترده و متفاوت است.

احساس درد و یا فشار در پیشانی، پس سر، گونه‌ها، بینی، پشت و یا دور چشم‌ها از جمله این علائم هستند.

ضمن آن که در این شرایط تنفس از راه بینی به سختی انجام می‌شود و بیمار با تخلیه ترشحات غلیظ، زرد یا سبز رنگ از بینی یا پشت حلق، کاهش حس بویایی و چشایی، گرفتگی، احتقان و آبریزش بینی، درد در فک فوقانی و یا دندان‌های آرواره بالا مواجه می‌شود. همچنین در افراد سینوزیتی سر درد هنگام برخاستن از خواب که با خم شدن به طرف جلو بدتر می‌شود.

بوی بد دهان، گوش درد، احساس گرفتگی در گوش‌ها، خستگی، سرفه (که هنگام شب تشدید می‌شود)، گلو درد و حالت تهوع و استفراغ دیده می‌شود.

علائم سرماخوردگی ای که به درمان پاسخ نمی‌دهند، درد و تورم در ناحیه صورت و احساس سنگین بودن سر هم از دیگر علائم وجود سینوزیت محسوب می‌شوند.

اصولا درمان اولیه سینوزیت همان درمان طبی است و در کنار آن شستشوی بینی با سرم فیزیولوژی به روش صحیح، تخلیه ترشحات بینی و استفاده از دستگاه بخور و رطوبت سازها، روند تخلیه سینوس‌ها را تسهیل و به درمان کمک زیادی می‌کند.

اما درمان دارویی سینوزیت شامل داروهای ضد احتقان، داروهای خلط‌آور وداروهای آنتی‌بیوتیک می‌شود که در سینوزیت مزمن و سینوزیت‌های چرکی تجویز می‌شوند و بالاخره داروهای ضدآلرژی در صورتی که سینوزیت از نوع آلرژیک باشد یا سینوزیت قارچی باشد، گاهی درمان ضدقارچ لازم است.

چنانچه درمان دارویی در فرد موثر واقع نشود و سینوزیت همچنان ادامه داشته باشد، بررسی‌های دقیق‌تر به‌وسیله تصویربرداری لازم است. سی‌تی‌اسکن گزینه اصلی در تصویربرداری سینوس‌ها به شمار می‌رود. با اطلاعاتی که از سی‌تی‌اسکن به دست می‌آید می‌توان به مشکلات دیگری مانند انحراف بینی، لوزه سوم پی برد. گاهی برای درمان سینوزیت راهی جز جراحی و برطرف کردن اختلالات آناتومیک نیست.

معمولا سردردهایی که به علت میگرن و فشار عصبی ایجاد می‌شوند شایع‌تر هستند و در واقع سردرد به دلیل سینوزیت، کمتر اتفاق می‌افتد. بنابراین هر سردردی نشانه سینوزیت نیست. بهترین علائم برای شناسایی و اطمینان از ابتلا به سینوزیت ترشح و گرفتگی بینی، احتقان بینی و ترشح پشت حلق است. البته سردرد درسینوزیت حاد (سردرد در سینوزیت مزمن بسیار نادر است) گاهی دیده می‌شود.

علامت اصلی سینوزیت دردهای ضربان دار و احساس فشار در صورت است که با خم شدن به جلو بدتر می‌شود. از طرف دیگر سینوزیت پیشانی باعث درد در بالای ابرو می‌شود و پیشانی هنگام لمس، ممکن است دردناک باشد. سینوزیت فکی هم باعث درد در فک فوقانی، دندان‌ها و گونه می‌شود. همچنین التهاب سینوس‌های بالای بینی باعث درد در اطراف و بین چشم‌ها و اطراف بینی می‌شود که با علائمی مانند تورم پلک‌ها، اختلال در حرکت چشم‌ها و درد و قرمزی در ناحیه چشم خود را نشان می‌دهد.

همان‌طور که قبلا هم اشاره کردیم یکی از کارهایی که اغلب پزشکان برای کاهش علائم و تسریع روند درمان سینوزیت به بیماران توصیه می‌کنند، شستشوی بینی با سرم فیزیولوژی است. اغلب بیماران به‌وسیله سرنگ یا قطره چکان در حالی که سر را بالا گرفته‌اند بینی را شستشو می‌دهند، اما باید گفت شستشوی بینی به این روش صحیح نیست و به شما کمک زیادی برای کاهش درد نخواهد کرد. بهترین روش به این صورت است که بیمار باید به حالت سجده بنشیند و بینی را شستشو دهد. روش دیگر به این صورت است که بیمار باید روی تخت دراز بکشد و در حالی که سرش از پشت تخت آویزان است بینی را شستشو دهد. این دو روش بهترین و موثرترین روش برای شستشوی بینی است. علاوه بر اینها، استفاده از اسپری‌های کلرور سدیم برای شستشوی بینی و سینوس‌ها توصیه می‌شود.

این روزها استفاده از داروهای آنتی‌بیوتیک خارجی بدون مجوز در بین مردم رواج یافته است و بعضی‌ها معتقدند که با خوردن این داروها زودتر خوب می‌شوند، در حالی که پزشکان به هیچ وجه استفاده از این داروهای خارجی راکه مجوز دارویی ندارند و به صورت قاچاق وارد می‌شوند توصیه نمی‌کنند. در نقطه مقابل داروهای مجوزدار موجود در داروخانه‌ها به شرطی که ترکیب درستی از داروها انتخاب شود، کاملا در درمان موثر هستند. لازم است بدانید آنتی‌بیوتیک‌های بسیار قوی برای درمان سینوزیت لازم نیست، بهتر است ابتدا آنتی‌‌بیوتیک‌های ضعیف استفاده شود تا مقاومت دارویی در فرد ایجاد نشود.

نکته‌ای که اغلب بیماران به آن توجه نمی‌کنند این است که با بهبود نسبی و کاهش علائم بیماری مصرف آنتی‌بیوتیک را کنار می‌گذارند، در حالی که دوره درمان که معمولا 10 تا 14 روز طول می‌کشد باید کامل شود، چرا که اگر درمان ناقص انجام شود ممکن است بیماری مجددا عود کند. در سینوزیت مزمن دوره درمان معمولا طولانی‌تر است و برای بهبود کامل باید صبر و حوصله بیشتری به خرج داد.

دکتر کیارش نجات‌پور

 جراح و متخصص گوش و حلق و بینی