با دکتر مژده قبائی ، دبیرچهارمین سمینار استروک ایران
درمان بموقع، سدی در برابر بسته شدن وریدهای مغز
سکته مغزی از جمله مشکلاتی است که در جوامع صنعتی امروزی آنچنان شایع شده که هرکدام از ما حداقل یک فرد مبتلا به آن را در میان دوست یا فامیل خود سراغ داریم. چهارمین سمینار استروک، بهانهای شده تا این معضل را که بزرگ و کوچک و زن و مرد نمیشناسد، بهتر بشناسیم.
استروک در بیان کلی به عنوان سکته مغزی شناخته میشود و به دلیل تغییرات به وجود آمده در عروق مغز که میتواند به صورت بسته و پاره شدن شریانها و وریدها بروز کند، رخ میدهد.
اغلب ما فشار خون بالا، دیابت، چربی خون بالا، مصرف سیگار، چاقی مفرط وموارد دیگری از این دست را به عنوان متهمان اصلی ایجاد سکتههای مغزی میشناسیم اما شاید خیلی تعجب کنید بدانید دلایل دیگری همچون دستکاری جوشها در ناحیه بینی و چشم، وجود عفونتهای گوش، حلق و بینی یا حتی بارداری و استفاده مداوم از قرصهای جلوگیری از بارداری هم میتوانند ریسک ابتلا به این نوع سکته را افزایش دهند. اخبار مختلف مرتبط با چهارمین سمینار استروک ایران که هفته گذشته در بیمارستان امام خمینی(ره) تهران برگزار شد، بر نقش این عوامل در تشدید احتمال بروز سکتههای مغزی تاکید داشتند. برای اطلاع از نقش دقیق این دلایل به سراغ دکتر مژده قبائی، متخصص بیماریهای مغز و اعصاب، عضو هیات علمی دانشگاه علوم پزشکی تهران و دبیر چهارمین سمینار استروک ایران رفتیم.
به طورکلی بیماری استروک چیست و بر اثر چه عواملی ایجاد میشود؟ آیا به طور کلی سکته مغزی مترادف بیماری استروک است و تمام سکتههای مغزی در اثر بروز استروک ایجاد میشوند؟ و معمولا چه افرادی مستعد استروک هستند؟
استروک عبارت است از نقص عصبی که به علت بیماری عروقی به وجود میآید. استروک در عمل مترادف با سکتههای مغزی است که به علت ضایعات عروقی(وریدی و شریانی) به وجود میآید و به این ترتیب علائم عصبی به علت بسته شدن عروق یا پاره شدن آن ایجاد میشود.
گرفتاری اساسی در ارتباط با شریانها اساسا به بسته شدن آنها مربوط است. باید توجه داشت که دیابت، فشار خون، چربی خون بالا، مصرف سیگار و الکل زیاد و چاقی بیش از حد از علل قابل تعدیل هستند که با رعایت و درمان آن میتوان از بروز سکتهها جلوگیری کرد. در مقابل، فاکتورهایی هستند که قابل مداخله بهوسیله درمان و پیشگیری نیستند مانند سن، جنس مذکر، سابقه خانوادگی بیماریهای عروقی و استعداد ژنتیکی در بعضی از اقوام. همه این موارد ایجاد اترواسکلروز و تنگی شریانها میکنند. از دیگرعلل بسته شدن شریانها، وجود بیماریهای قلبی مانند بیماری دریچهای روماتیسم یا وجود سکتههای قبلی است که با فرستادن لخته باعث بسته شدن شریانها میشود. بنابراین میبینیم که بعضی از علل از دسترس ما خارج است و باید به فکر فاکتورهای قابل پیشبینی و درمان باشیم.
در این میان باید بدانیم که پاره شدن شریانها اساسا در جریان فشار خون بالا ایجاد میشود که بیماران را با وضعیت نورولوژیک خطرناک روبهرو میکند. اگرچه اختلالات ساختاری شریانها و وریدها مانند انوریسم یا مالفورماسیون عروقی نیز با درصد پایین از علل ایجاد سکتههای خونریزیدهنده هستند.
یکی از مواردی که گفته شده در ایران، هند و پاکستان شیوع بالایی دارد بسته شدن وریدها و سینوسهای مغزی به دنبال عفونتهای گوش و بینی است. این مشکل دقیقا از کجا ایجاد میشود و چرا در این کشورها نسبت به مناطق دیگر شایعتر است؟
بهطور کلی یکی از علل استروک بخصوص در خانمها مربوط به دوران بارداری و بعد از آن و مصرف قرصهای جلوگیری از بارداری است. همانطور که میدانیم بارداری تغییراتی در سیستم انعقادی خون ایجاد میکند و عروق مخصوصا وریدها را مستعد به بسته شدن(ترومبوز) میکند. این مساله با توجه به مسائل فرهنگی، اجتماعی و سیاسی در مناطق مختلف جهان مانند آسیا و کشورهای خاورمیانه بیش از کشورهای غربی مطرح است؛ چراکه خانمهایی که به عللی برای کوتاه یا درازمدت از قرصهای جلوگیری از حاملگی استفاده میکنند، در معرض بسته شدن وریدهای بدن از جمله وریدهای مغزی هستند؛ البته باید توجه داشت که آب و هوای گرم در این مناطق منجر به دهیدراتاسیون شده و خاصیت انعقادی را بالا میبرد و به این ترتیب بروز ترومبوز وریدها را تشدید میکند. سیستم وریدی گوش و بینی علاوه بر عروق صورت توسط وریدهای مغزی نیز تخلیه میشود، لذا عفونت بینی (مانند سینوزیت) یا عفونتها و جوشهای اطراف بینی یا عفونت گوش و ماستوئید درمان نشده احتمال ابتلا به ترومبوز وریدها را افزایش میدهد.
برای جلوگیری از این مشکل چه راهکارهایی به مردم این کشورها پیشنهاد میشود؟
با درمان بموقع و استفاده مناسب از آنتیبیوتیکها جلوی بسته شدن وریدهای مغزی را میتوان گرفت.
قبائی: وسیله یا دستگاه خاصی برای پیشبینی احتمال بروز حوادث عروقی مغز وجود ندارد و فقط روشهای پیشگیری اولیه میتواند از بروز سکتهها جلوگیری کند که این مستلزم تغییر در وضعیت تغذیه و کنترل فشارخون، دیابت، چربی و کاهش وزن با کنترل رژیم غذایی و ورزش است
در واقع تغییر وضع زندگی در کشورها و درمان مناسب آنتیبیوتیکی عفونتهای گوش و حلق و بینی و توجه به خانمهای حامله مخصوصا در مناطق گرمسیر، راهکارهایی هستند که ریسک بسته شدن وریدها را کم میکند.
آنطور که گفتید عدم تشخیص بموقع بسته شدن وریدهای مغزی باعث مرگ و میر بخصوص در زنان حامله میشود، آیا بهطور کلی بسته شدن وریدهای مغزی در زنان باردار نسبت به افراد عادی شایعتر است؟ چرا؟
حاملگی با تغییرات در دیواره عروق و به علت تغییرات هورمونی که باعث افزایش سیستم انعقادپذیری در مادران میشود خانمها را نسبت به بسته شدن وریدها مستعدتر میکند. مخصوصا اگر این افراد از نظر ژنتیکی نیز جهشی در بعضی از ژنها داشته باشند، به این ترتیب شیوع ترومبوز وریدی در خانمها بالا میرود.
بارها شنیدهایم که افراد بخصوص نوجوانان و جوانان نباید جوشهای اطراف بینی و چشم خود را دستکاری کنند؛ این موضوع میتواند باعث بسته شدن وریدها و سینوسهای مغزی شود؟
بله، دستکاری جوشها و به طور کلی وجود عفونت در بینی و گوش احتمال ورود میکروبها به داخل وریدهای مغزی و بسته شدن آنها را فراهم میکند.
عوامل ایجاد استروک در افراد مختلف یکی از سرفصلهای اصلی است که قرار است در چهارمین سمینار استروک ایران به آن پرداخته شود. اما بهطور کلی چه اهدافی باعث شدند تا این سمینار برگزار شود؟
انجمن استروک با توجه به اهمیت بسته شدن وریدها وترومبوز وریدهای مغز، برگزاری چهارمین سمینار استروک را سر لوحه کار خود قرار داد تا هم با اطلاعرسانی در رسانهها و هم با هماندیشی پزشکان متخصص نکات اساسی و روشهای تشخیصی و درمانی آن را به بحث بگذارد. مخصوصا باید متذکر شد که این بیماری علاوه بر خانمها در سنین باروری، در بیماران با بیماریهای روماتیسمی مانند لوپوس و بهجت افراد با اختلالات انعقادی اکتسابی و ارثی مستعد، بروز میکند. لذا در این سمینار متخصصین زنان ـ زایمان، روماتولوژی، خون و همکاران عفونی و گوش و حلق و بینی نکتههای اساسی در برخورد با این بیماری را مورد بحث قرار میدهند. از طرفی با توجه به اینکه تشخیص وریدهای مغزی امروز با توجه به وجود وسایل تصویربرداری مانند MRI انجام میشود،لذا همکاران رادیولوژیست نیز در این سمینار از جنبههای تشخیصی، مساله را مورد بررسی قرار میدهند.
از آنجا که تشخیص ترومبوز وریدها با علائم بالینی اولیه قابل تشخیص است، لذا توصیه میشود اگر کسی دچار سردردهای غیرمعمول مخصوصا هنگام خواب یا به هنگام بیدار شدن از خواب به همراه تهوع و استفراغ و احیانا تاری دید یا علائم عصبی شد و مخصوصا یکی از ریسک فاکتورهای ذکر شده بالا مانند از دست دادن آب بدن به علت گرما یا تهوع و استفراغ، حاملگی، مصرف قرصهای جلوگیری و... را داشت،به پزشک مراجعه کند.
با توجه به عوامل متغیر وگسترده ایجادکننده استروک بهطور کلی آیا تفکیکی آماری از دلایل دقیق ابتلا وجود دارد؟
سکتههای مغزی بیشتر در مسیر شریانها و اساسا به علت بسته شدن آنها ایجاد میشود. در واقع 85 درصد از سکتههای مغزی به دلیل بسته شدن همین شریانها ایجاد میشوند و بقیه سکتهها نیز به دنبال پاره شدن آنها رخ میدهد. براساس آمار انجمن استروک جهانی «کمپین 1 به 6» نشانگر این است که یک نفر از هر 6 نفر از افراد جهان بدون در نظر گرفتن سن و جنس دچار استروک در طول عمر خود خواهد شد و در هر سال 6 میلیون نفر از استروک میمیرند.
مرگ سالانه 6 میلیون نفر بر اثر این عارضه تکاندهنده است اما تشخیص بموقع بسته شدن عروق مغزی چقدر میتواند از بروز سکته مغزی جلوگیری کند؟
باید توجه داشت که غربالگری بیماران برای جلوگیری از سکتهها با توجه به تاثیر عوامل مختلف در بروز آنها تقریبا غیرممکن است. انجام روشهای تشخیصی مانند CT scan و MRI معمولا بعد از بروز سکتهها انجام میشود و در واقع این روشهای تصویربرداری جایگاهی قبل از بروز سکتهها ندارند.
آیا وسیله یا دستگاه خاصی برای پیش بینی احتمال بروز بسته شدن عروق و سکته مغزی وجود دارد؟
وسیله یا دستگاه خاصی برای پیشبینی احتمال بروز حوادث عروقی مغز وجود ندارد و فقط روشهای پیشگیری اولیه میتواند از بروز سکتهها جلوگیری کند که این مستلزم تغییر در وضعیت تغذیه و کنترل فشارخون، دیابت، چربی و کاهش وزن با کنترل رژیم غذایی و ورزش است.
بهاره صفوی
گروه دانش
