بانک مرکزی و معادله مجهول قیمت دلار و سکه

ارز و طلا بر تجارت، قیمت‌های داخلی و نرخ تورم نیز مستقیم یا غیرمستقیم تاثیر می‌گذارد. نرخ ارز قیمت واردات یا صادرات را تعیین و مستقیما بر قیمت تمام شده و فروش کالاها در بازار که بخش عمده‌ای از آن از خارج وارد می‌شود، موثر است. روشن است قیمت ارز با تنظیم جریان ورود و خروج کالا از کشور بر فاصله عرضه و تقاضای کالاها یا همان نرخ تورم نیز تاثیر می‌گذارد. لذا تحلیل علل نوسانات ارز که در هفته‌های اخیر باعث نوسانات قیمتی شدیدی در طلا نیز شده است، احتمالا به فهم جریان و سیر حرکت اقتصاد ایران و چشم‌انداز یکساله آن سخت کمک می‌کند.

اقتصاد ایران روزهای کاری آغازین سال 90 را با 2 تحول عمده آغاز کرد. تحول نخست رشد شاخص‌های بورس و رکوردشکنی آن و تحول دوم افزایش قیمت طلا و سکه در بازارهای داخلی بود. بیشتر تحلیلگران علت هر دوی این تحولات را ابلاغ بسته سیاستی سیستم بانکی اعلام کردند که براساس آن نرخ سود سپرده‌های بانکی کاهش یافت و فاصله آن با نرخ تورم افزایش یافت، لذا سرمایه‌گذاران و صاحبان این سپرده‌ها به دنبال بازارهای جدید برای کسب سود بیشتر پرداختند و پس از بیرون کشیدن سپرده‌های خود به 2 گروه تقسیم شدند.

گروه اول که ریسک‌پذیرتر بودند جذب بازار سرمایه شدند که هم‌اکنون سهام شرکت‌هایش به خاطر در پیش بودن فصل مجامع و تقسیم سود سال 89 از رونق معاملاتی خوبی برخوردار است. اما گروه دوم که به اعتقاد اکثر کارشناسان از اکثریت برخوردارند، جذب بازار طلا و سکه طلا شدند. آنان با چند انگیزه اقدام به خرید انبوه سکه طلا کردند و تب تقاضا را در بازار ایجاد کردند.

انگیزه نخست همان کسب سود بیشتر برای سپرده‌های خارج شده از بانک‌ها بود. انگیزه دوم تبدیل بخشی از پس‌اندازهای نقد مردم در بانک‌ها به سکه با هدف جلوگیری از کاهش ارزش پول ارزیابی می‌شود و انگیزه سوم اثرات جانبی هدفمندی یارانه‌ها و پرداخت یارانه نقدی و ورود نقدینگی حاصل از آن به بازار طلاست، در هر صورت این انگیزه‌ها باعث ایجاد تب تقاضا در بازار سکه شد و قیمت‌ها در این بازار از هفته پایانی فروردین ماه رو به افزایش گذاشت و طوری رکوردشکنی کرد که بانک مرکزی را مجبور کرد به‌سرعت واکنش نشان دهد، واکنشی دیرهنگام و البته ناقص. محمود بهمنی ـ رئیس‌کل بانک مرکزی ـ پیش از آن که برای شرکت در اجلاس بهاره صندوق بین‌المللی پول به واشنگتن برود، شاید پیش‌بینی رشد قیمت سکه را نمی‌کرد که بارها تاکید می‌کرد ذخایر طلای بانک مرکزی آنقدر فراوان است که بسادگی با توزیع انبوه سکه و طلا در بازار می‌توان قیمت‌ها را متعادل کرد. وی افزوده بود که بانک مرکزی معتقد به ارزان‌فروشی سکه زیر قیمت‌های جهانی طلا نیست چرا که این کار حراج ارزان ذخایر طلای کشور محسوب می‌شود، با این حال نوع محاسبه قیمت دلار در محاسبه قیمت سکه‌های عرضه شده توسط بانک مرکزی به بازار، رئیس کل را در برابر اتهام ارزان‌فروشی قرار داده است.

روندی که چند روز پس از بازگشت آقای بهمنی از واشنگتن برای کنترل قیمت سکه توسط بانک مرکزی آغاز شد، بوی ارزان‌فروشی ذخایر طلای کشور را می‌دهد. چرا که 150 شعبه بانک ملی به نیابت از بانک مرکزی اقدام به عرضه روزانه سکه‌های طلا کردند، سکه‌هایی که تفاوت قیمت فاحشی با قیمت سکه در بازار دارند. به طوری که قیمت هر قطعه سکه امامی حدود 20 هزار تومان و قیمت هر قطعه ربع سکه 28 هزار تومان با بازار تفاوت دارد.

اما این تفاوت قیمت و ارزان‌فروشی حاکی از یک تناقض است. چرا که از یک سو بانک مرکزی قیمت دلار بازار آزاد و نه دلار دولتی را که خود محاسبه‌کننده و اعلام‌کننده قیمت آن است را در محاسبه قیمت سکه لحاظ می‌کند و از سوی دیگر سکه را به قیمتی پایین‌تر از قیمت بازار آزاد می‌فروشد. یعنی یک ارزان‌فروشی عمدی ایجاد می‌کند. آیا این ارزان‌فروشی حراج ذخایر طلای کشور نیست؟

محمد کشتی‌آرای، رئیس اتحادیه کشوری طلا و جواهر در این باره به خبرنگار ما می‌گوید: علت تفاوت قیمت سکه‌های عرضه شده توسط بانک مرکزی از طریق بانک ملی محاسبه قیمت این سکه با بهای دلار رسمی بانک مرکزی یعنی دلاری 1040 تومان نیست. بانک مرکزی نیز از نرخ دلار بازار آزاد یعنی 1130 تومان برای قیمت‌گذاری سکه استفاده می‌کند. یعنی به گونه‌ای خود را با محاسبات بازار آزاد وفق می‌دهد، اما این تفاوت قیمت حاکی از وجود یک سیاست است.

وی افزود: به عبارت دیگر بانک مرکزی نرخ دلار رسمی که خود اعلام می‌‌کند را ملاک قیمت‌گذاری طلا و سکه طلا منظور نمی‌کند و هدف از این کار جلوگیری از همان ارزان‌فروشی است. اما بانک مرکزی اهداف دیگری هم از این دوگانگی در محاسبه قیمت دلار دارد.

کشتی‌آرای اظهار کرد: مطمئنا نرخ دولتی دلار مورد اعلام بانک مرکزی با قیمت‌های جهانی همخوانی دارد و کمتر از آن نیست؛ اما علت ارزان‌تر بودن قیمت سکه‌های عرضه شده توسط بانک ملی این است که بانک مرکزی آن حباب قیمتی که در بازار وجود دارد را در نرخ عرضه سکه خود لحاظ نمی‌کند. اگر قرار بود این کار صورت گیرد، دیگر چه نیازی به عرضه سکه توسط بانک ملی می‌بود؟ بانک کارگشایی که دارد روزانه سکه بهار آزادی را به قیمت روز و به صورت انبوه و حراج عرضه می‌کند. پس بانک مرکزی دلار را با نرخ بازار آزاد محاسبه اما سکه را بدون حباب قیمتی عرضه می‌کند.

او افزود: پس هدف این است که آستانه قیمت سکه بالا نرود و مردمی که خریدار واقعی سکه هستند، اسیر حباب قیمتی نشوند و این‌که این تفاوت قیمت را به حساب ارزان‌فروشی ذخایر طلای کشور بگذاریم، صحیح نیست.

کشتی‌آرای خاطرنشان کرد: روشن است اگر قیمت ارزی که بانک مرکزی برای محاسبه قیمت سکه طلا از آن استفاده می‌کند، غیرواقعی یا کمتر از قیمت‌های بازار آزاد کشور بود و این بانک در حال ارزان‌فروشی ذخایر طلا می‌بود و حتما قاچاق طلا رواج می‌یافت و طلا از کشور خارج می‌شد؛ اما اکنون با این پدیده مواجه نیستیم و لذا می‌توان قضاوت کرد قیمت طلای محاسبه شده با دلار بازار آزاد توسط بانک مرکزی واقعی و منطقی است.

وی افزود: البته این امر به بروز پدیده دونرخی در بازار سکه دامن می‌زند. مانند بازار دلار که اکنون 2 نرخی است؛ اما بانک مرکزی احتمالا به خاطر سیاست‌های حاکمیتی و ملی خود می‌خواهد که حتی به قیمت ایجاد بازار 2 نرخی، آستانه قیمت سکه را پایین‌تر نگاه دارد تا حباب قیمتی بزرگ‌تر نشده و به مرور از بین برود.

اکنون این پرسش مطرح می‌شود که آیا خود بانک مرکزی نیز به نرخ دلاری که اعلام می‌کند و مرجع رسمی ارز کشور قرار می‌گیرد، بی‌اعتقاد است؟ اگر این گونه نیست، چرا نرخ محاسبه شده خود را ملاک بهای سکه طلا قرار نمی‌دهد و به نرخ بازار آزاد متوسل می‌شود؟

از سوی دیگر، دکتر علی معنوی‌راد، کارشناس بین‌المللی بازار ارز از دانشگاه لندن که سال‌ها رئیس کمیته تعیین نرخ دلار در بانک مرکزی بوده است، به خبرنگار ما می‌گوید: نرخی که بانک مرکزی برای ارز تعیین می‌کند، در کمیته ویژه‌ای مورد بحث و بررسی قرار گرفته و مقتضیات و مصلحت‌های اقتصاد کشور در آن لحاظ می‌شود. در واقع این نرخ یک «نرخ مناسب» است نه واقعی.

وی افزود: ‌نرخ واقعی ارز را بازار و عرضه و تقاضا تعیین می‌کند، اما چون این نرخ در قیمت واردات ما و تاثیر در تورم عامل اساسی است، بانک مرکزی اقدام به کنترل آن در نوسانات مناسب می‌کند.

معنوی راد اظهار کرد: نرخ مناسب یعنی نرخی که مطابق با قیمت‌های جهانی است، اما در برابر قیمت‌های بازار ما نسبی است، اما چون حاکمیت و بانک مرکزی کل بازار و اقتصاد کشور را می‌بیند، بنابر مصلحت‌هایی نمی‌تواند به نرخ بازار تن بدهد. بنابراین آن کمیته‌ای که بنده مدت‌ها رئیسش بودم، با بررسی شرایط اقتصاد کشور نرخی را تعیین و از سوی بانک مرکزی به عنوان نرخ رسمی اعلام می‌کند.

او افزود: لذا نمی‌توان گفت این نرخ غیرواقعی است که مثلا محاسبه قیمت جهانی طلا با آن و تبدیل در بازار داخل ممکن یا واقعی نباشد. اما واقعی واقعی هم نیست چون در آن صورت منافع ملی اقتصاد از قبیل قیمت واردات و نرخ تورم تحت فشار قرار می‌گیرد. پس مناسب و بینابین است.

معنوی راد در تحلیل رابطه قیمت ارز و بهای سکه در داخل کشور تصریح کرد: وضعیت این روزهای بازار سکه دقیقا مانند بازار ارز است. یعنی بانک مرکزی به خاطر کنترل قیمت سکه ترجیح داده بازار 2 نرخی داشته باشد تا با عرضه انبوه جلوی رشد قیمت‌ها را بگیرد. به عقیده من این یک سیاست بیهوده است. چون اصولا بانک مرکزی نیازی به تنظیم بازار سکه ندارد و ماهیت این بازار با بازار ارز کاملا متفاوت است. وی افزود: ارز در تمام شوون اقتصادی کشور موثر است، اما سکه طلا نیز همین‌‌گونه است؟ اصلا! چرا که مردم به هر دلیل برای سرمایه‌گذاری و غیره رو به خرید سکه آورده‌اند و قیمت بالا رفته است. خب!‌بالا برود. این بازار است که قیمت سکه طلا را تعیین می‌کند و این کالا، کالای استراتژیک و مهمی در سطح ملی نیست که نیاز به کنترل قیمت داشته باشد.

او گفت: لذا رابطه برقرار کردن میان قیمت دلار و قیمت سکه نیز یک بحث انحرافی و بهانه‌جویی برای عرضه سکه به بازار با این هدف است که آقایان بگویند ما در حال کنترل قیمت‌ها هستیم و داریم تلاش می‌کنیم در کوران تحولات جاری اقتصادی کشور بهای هیچ کالایی افزایش نیابد.

معنوی راد تصریح کرد: اما محاسبه قیمت سکه با دلار بازار آزاد توسط بانک مرکزی نیز به معنای بی‌اعتبار بودن نرخ دولتی دلار نیست. چون هر یک از این نرخ‌ها کار خود را می‌کنند چون بانک مرکزی احتمالا نمی‌خواهد تن به حباب قیمتی بازار بدهد و می‌خواهد یک قیمت رسمی برای فروش سکه به بخشی از تقاضاهای غیرحرفه‌ای بازار داشته باشد و ضمنا می‌خواهد ارزان‌فروشی هم نکند. با قیمت دلار بازار آزاد قیمت سکه را طوری محاسبه می‌کند که کمتر از قیمت‌های جهانی طلا درنیاید و ارزان‌فروشی نشود. اما از آن سو می‌بیند قیمت سکه در داخل کشور حباب قیمتی دارد و بالاتر از قیمت‌های جهانی است. لذا به خاطر سیاست‌های ملی قیمت سکه خود را مطابق با قیمت‌های جهانی اما نه مطابق با حباب قیمت داخل عرضه می‌کند.

وی تصریح کرد: لذا این تفاوت قیمت میان سکه بانک ملی و بازار به علت ارزان‌فروشی نیست بلکه به علت تب تقاضایی است که بانک مرکزی به مبارزه با آن برخاسته است. اما من دلیلی برای این مبارزه نمی‌بینم، شاید بانک مرکزی نظر دیگری داشته باشد...