موفقیت‌های دست راست برای زنان

تلویزیون دولتی سوریه با نمایش این مجموعه موفقیت زیادی کسب کرده است و استقبال بالای تماشاگران از آن، نام این شبکه تلویزیونی را دوباره بر سر زبان‌ها انداخته است. مجموعه «آنچه دست راست تو تصرف می‌کند» تبدیل به یکی از محبوب‌ترین و موفق‌ترین مجموعه‌های تلویزیونی سال‌های اخیر کشور سوریه شده و گوی سبقت را از بسیاری از مجموعه‌های پربیننده خارجی گرفته است. رسانه‌های گروهی سوریه از موفقیت این مجموعه خانوادگی به عنوان یک پدیده اسم می‌برند و می‌نویسند خیابان‌های شهرهای بزرگ سوریه (و بویژه دمشق پایتخت آن)‌ هنگام پخش مجموعه، خالی از مردم و سوت و کور است. سازندگان مجموعه هنگام تولید آن پیش‌بینی موفقیت آن را می‌کردند، ولی تصور آن را نمی‌کردند که تبدیل به یک چنین پدیده بزرگی در سطح ملی شود. برخی از منتقدان هنری در دمشق می‌گویند با توجه به این که تلویزیون دولتی سوریه تهیه‌کننده این مجموعه است،‌ حتما قبل از تولید از سوی مسوولان رسمی چراغ سبز تولید آن را گرفته بوده است.

قهرمان اصلی مجموعه آنچه دست راست تو تصرف می‌کند، زن جوانی به نام لیلاست. انتخاب یک کاراکتر مونث برای ایفای نقش اصلی مجموعه، حکایت از بصیرت سازندگان آن می‌کند. معمولا پای ثابت تماشاگران مجموعه‌های تلویزیونی در کشورهای شرقی خانم‌ها هستند و آنها با مجموعه‌هایی که یک کاراکتر زن را در مرکز رویدادهای خود دارند، احساس همراهی و همذات‌پنداری بهتر و بیشتری می‌کنند. به همین دلیل است که مجموعه‌های پرسروصدای تلویزیونی خارجی همچون «24» و «فرار از زندان» نتوانسته‌اند موفقیت زیادی در شبکه‌های تلویزیونی قاره آسیا و کشورهای عربی و خاورمیانه پیدا کنند. در این بین، موفقیت «لاست/‌ گمشدگان» حکم یک استثنا را دارد که دلیل اصلی آن به جنبه‌های پررمز و راز این مجموعه و نوع روایت آن برمی‌گردد.

اما آنچه دست راست تو تصرف می‌کند از نظر ساختار حال و هوای تمام مجموعه‌های قدیمی تلویزیونی را دارد که قصه‌اش را سرراست و مستقیم تعریف می‌کند. لیلا شخصیت اصلی قصه زن جوانی است که در زندگی خانوادگی از سوی برادر بزرگ‌ترش، توفیق مورد ظلم قرار می‌گیرد و مجبور است به دستورات و امر و نهی‌های او گوش کند. تلویزیون دولتی سوریه این مجموعه را به مناسبت ماه مبارک رمضان پخش کرده است. کشورهای لبنان، عمان و لیبی هم همزمان با سوریه، این مجموعه را روی آنتن برده‌اند. مجموعه در 30 قسمت تهیه شده و تماشاگران تلویزیونی هر شب شاهد پخش یک اپیزود آن بوده‌اند، قصه مجموعه در 2 کشور سوریه و فرانسه رخ می‌دهد. این مجموعه در همان حال که میلیون‌ها بیننده را جذب خود کرده، از سوی برخی اهالی سوریه هم با انتقادهایی روبه‌رو شده است. این انتقادها خط اصلی قصه مجموعه را رد می‌کند و معتقد است نمی‌توان در کشورهای عربی مرد متعصبی مثل کاراکتر مرد قصه (یعنی برادر لیلا)‌ را پیدا کرد.

همین انتقادها باعث توجه بیشتر مردم در کشورهای عرب‌زبان به مجموعه شده است و به نوعی حکم یک تبلیغ غیرمستقیم را برای آن پیدا کرده است. محمد البوتی، روحانی طرفدار دولت مرکزی که مسائل اسلامی را در دانشگاه دمشق تدریس می‌کند، از این مجموعه به عنوان یک سرطان یاد کرد و اظهارات او در سطح وسیعی در رسانه‌های گروهی بازتاب یافت. این روحانی کمی بعد در یک مصاحبه گفت که اظهارات او در این رابطه تحریف شده است و وی چنین چیزهایی را به زبان نیاورده است. او که یادآور شد مجموعه را هنوز تماشا نکرده، اعلام کرد در صحبت‌های خود به نقل قول‌هایی پرداخته است که از زبان این و آن شنیده و خودش هنوز در این‌باره، دیدگاه مشخصی را ارائه نکرده است.

آنزور کارگردان این مجموعه پربیننده و پرسر و صدا می‌گوید با ساخت آن، قصد ایجاد یک تحول در سیستم برنامه‌سازی و مجموعه‌سازی سوریه و دیگر کشورهای عربی را داشته است. او که بر این باور است کشور سوریه دارای تعداد اندکی سالن سینماست در توضیح پیرامون کار تازه‌اش چنین می‌گوید: «مدتی قبل شهر دمشق را از بالای یک کوه فیلمبرداری کردم. اولین نکته‌ای که متوجه آن شدم، این بود که این شهر چقدر سالن سینما و مراکز هنری ـ فرهنگی کم دارد. احساس می‌کنم که جامعه نیاز به تعادل دارد و تعادل در جامعه ما باید مورد بازنگری قرار گرفته و مرمت شود. هدف اصلی‌ام با تولید مجموعه «آنچه دست راست تو تصرف می‌کند» این بود که تماشاگران معمولی ـ و بویژه قشر میانه و متوسط جامعه ـ را با رسانه فیلم و تلویزیون آشتی بدهم. در عین حال، هر فیلم و مجموعه‌ای در دل خود پیام یا پیام‌هایی برای مخاطبان خود دارد. قصه مجموعه قصد دارد اسلام مترقی را که همیشه متناسب با شرایط روز حرکت کرده به بینندگان خود بهتر معرفی کند و نشان دهد که دیدگاه‌های واپسگرا و خشک از تعلیمات مذهبی، هیچ ارتباطی با روح‌ اسلام ندارد. برخی عناصر تندرو در کشورهای غربی و اسلامی تلاش دارند تصویری خشن از اسلام ارائه دهند و این وظیفه ما هنرمندان است که چهره واقعی و مهربان اسلام را به تماشاگران داخلی و خارجی معرفی کنیم.

آنزور 56 ساله که به دلیل کارها و ساخته‌های قبلی‌اش شهرت زیادی در کشورهای عربی و اسلامی دارد، به عنوان هنرمندی شهرت یافته که متعلق به تمام کشورهای عربی است و نباید بر روی ملیت وی تکیه و تاکید کرد. این فیلمساز در این‌باره بحث می‌کند که جهان عرب نیازمند آزادی‌های سیاسی بیشتری است و کشورهای عربی باید این آزادی‌ها را در سطح وسیع‌تری در اختیار شهروندان خود بگذارند. در عین حال، وی تاکید می‌کند تعبیر و تفسیرهای نادرست و غلط از اسلام نباید به رسانه‌های گروهی کشورهای عربی (بویژه رسانه تلویزیون)‌ راه پیدا کرده و دست بالا را از آن خود کند. این هنرمند به کشور عربستان سعودی نیز اشاره می‌کند که به گفته او کنترل اکثر محصولات هنری و فرهنگی را در اختیار خود دارد.

اظهارات آنزور انعکاس وسیعی در رسانه‌های گروهی جهان عرب داشته است و پیش‌بینی می‌شود زمینه‌ساز یکسری بحث جدید فرهنگی، هنری، اجتماعی و حتی سیاسی در بین کشورهای منطقه شود. به گفته او: «فقدان اعتماد به نفس در بین رژیم‌های عرب راه را برای گسترش دیدگاه‌های غلط و افراطی مذهبی هموار می‌کند. پس وظیفه ما هنرمندان است که با کارهای هنری خود راه را برای این نوع مسائل مسدود کنیم. من در مجموعه خودم درباره این مساله بحث کرده‌ام و تلاشم این بوده که نشان دهم این‌گونه مسائل هیچ ارتباطی با روح اسلام ندارند.»

درام تلویزیونی سوریه‌ای آنزور در مقایسه با استانداردهای عربی یک کار با کیفیت و سطح بالاست و حکم یک کار سرگرم‌کننده بزرگ را دارد که می‌تواند کمک زیادی به احیای سنت فیلمسازی و مجموعه‌سازی در بین کشورهای جهان عرب کند. این مجموعه با هزینه بالایی تولید شده و همزمان باعث موفقیت بالای مالی برای تلویزیون دولتی سوریه شده است. رقم پخش آگهی‌های تبلیغاتی در زمان نمایش مجموعه، حکم یک استثنا را داشته است. گفته می‌شود در تاریخ تلویزیون سوریه تا به امروز، هیچ زمانی میزان پخش آگهی تلویزیونی در زمان نمایش یک مجموعه، اینقدر بالا نبوده است. تحلیلگران اقتصادی می‌گویند این شبکه تلویزیونی به مدد پخش این مجموعه میلیون‌ها دلار سود کرده است، قرار است به زودی مجموعه در کشور مصر و بقیه کشورهای خاورمیانه هم روی آنتن برود.

در شرایطی که قصه مجموعه باعث طرح بحث‌ها و مسائل زیادی شده است، حمایت تلویزیون دولتی سوریه از آن به عنوان دلیلی برای موافقت مسوولان رسمی برای تولید یک چنین مجموعه‌هایی، ارزیابی شده است. حزب حاکم بعث قدرت را در کشور سوریه در دست دارد. این حزب از سال 1963 که به قدرت رسید، تا به امروز قدرت را در دست داشته است. منتقدان هنری می‌گویند مسوولان حزب تلاش دارند با روحیات زمانه همراه باشند و همگام با زمان حرکت کنند. برخی از رسانه‌های گروهی عقیده دارند، دولت مرکزی با بهره‌گیری از امکانات سینمایی و تلویزیونی قصد دارد دیدگاه‌های جدید خود را در سطح وسیعی مطرح و ارائه کند. مسوولان رسمی مدتی قبل اعلام کردند زمینه برای بحث‌های فرهنگی درباره مسائل مختلف اجتماعی و عقیدتی هموار است و پیروان ادیان دیگر در کشور سوریه از آزادی عمل برخوردارند. در عین حال، دولت مرکزی سوریه که از تشکیل یک کشور مستقل فلسطینی حمایت می‌کند، طرفدار جنبش حزب‌الله لبنان و گروه اسلامی حماس فلسطین است.

کشور سوریه هم مثل اکثر سرزمین‌های اسلامی و عربی، فاقد یک صنعت سینمای قوی است و سینماهای آن عمدتا فیلم‌های خارجی را نمایش می‌دهند، اما صنعت تلویزیون سوریه بسیار قوی است و سالانه تعداد زیادی مجموعه تاریخی، کمدی و خانوادگی تهیه می‌کند. این کشور در کنار لبنان تنها کشورهای جهان عرب هستند که سنت قوی مجموعه‌سازی دارند، اما در حالی که مجموعه‌های تلویزیونی سوریه‌ای در داخل کشور (و همچنین سرزمین‌های همجوار)‌ با استقبال خوب و بالایی روبه‌رو می‌شوند، بسیاری از منتقدان هنری آنها را کارهایی معمولی و سطحی ارزیابی می‌کنند که در مقایسه با کارهای مشابه در بسیاری از کشورهای اسلامی، فاقد استانداردهای لازم کاری هستند. این در حالی است که برنامه‌سازان تلویزیونی در این کشورها می‌گویند آنها کارهایشان را برای مخاطبان داخلی خود می‌سازند و برایشان استقبال آنهاست که اهمیت اصلی را دارد و نه هیچ چیز دیگر. به همین دلیل، این گروه از برنامه‌سازان تلویزیونی مقایسه کارهایشان با همکاران خارجی خود را بی‌معنی ارزیابی می‌کنند.

آنزور کارگردان «آنچه دست راست تو تصرف می‌کند» عقیده دارد مجموعه‌هایی که او و همکارانش تولید می‌کنند باید مصرف داخلی و منطقه‌ای داشته باشد و هنگام ساخت آنها به قضاوت درباره شخصیت‌ها و کارهایشان نمی‌پردازد. به اعتقاد او، یک کار خوب تلویزیونی باید طرح مساله کند و پاسخگویی درباره جنبه‌های آن مساله را به عهده خود تماشاگران بگذارد. این کارگردان می‌گوید اپیزودهای مختلف مجموعه «آنچه دست راست تو تصرف می‌کند» به انتقاد مستقیم از کاراکترها و دیدگاه‌های آن نمی‌پردازد و تلاش دارد تا روابط بین آدم‌ها را در دل جریانات اجتماعی و تحولات مختلف آن به نمایش بگذارد. پدر فداکار لیلا در این مجموعه مخالف کارها و اقدامات پسرش است و این در حالی است که سن او حداقل 2 برابر سن پسرش. پس مسن بودن یک آدم نمی‌تواند عامل اصلی در دیدگاه‌های واپسگرای یک شخصیت باشد. در صحنه‌هایی که پدر و پسر با یکدیگر به بحث می‌پردازند، قصه مجموعه مسائلی را مطرح می‌کند که احتمالا درد دل بسیاری از تماشاگران قشر متوسط و میانه سوریه (و حتی دیگر کشورهای عربی)‌ است.

در بخشی از قصه مجموعه به جنگ عراق هم پرداخته می‌شود و این نکته نشان می‌دهد هنرمندان سوریه‌ای نسبت به اتفاقات منطقه هم بی‌تفاوت نیستند. در قصه، یک زن با خانواده لیلا آشنا می‌شود که همسرش یک مبارز شبه نظامی مسلمان بوده که در جریان جنگ عراق کشته شده است. با آن که قصه این زن یکی از قصه‌های فرعی مجموعه است،‌ ولی از اهمیت زیادی برخوردار است.

مجموعه «آنچه دست راست تو تصرف می‌کند» برای نمایش در ایام ماه مبارک رمضان تولید شد و با پایان این ماه، نمایش آن پایان یافت. در پایان ماجراهای مجموعه، وجه خشونت‌آمیز روحیه توفیق برای تمام اعضای خانواده آشکار می‌شود. اگر چه او هنوز روی حرف‌های خود تاکید می‌کند، ولی قصه مجموعه و کاراکترهای آن دیگر دید خوب و مثبتی نسبت به وی ندارند. حالا او کاملا تنها شده است. کاراکتر لیلا هم با یک مرد خوب و خانواده دوست ازدواج می‌کند. او یک مسلمان معتقد است که در فرانسه کار و زندگی می‌کند و پس از ازدواج، لیلا را همراه خود به فرانسه می‌برد. لیلا در فرانسه همچنان به اعتقادات مذهبی خود پایبند است.

آنزور که در دامنه کوه آلپ بزرگ شده می‌گوید جامعه سوریه یک جامعه آزاد است که نوع زندگی‌‌اش را خودش انتخاب می‌کند و تلویزیون به عنوان آینه تمام‌نمای جامعه،‌ باید زندگی مردم عادی را به نمایش بگذارد. او می‌گوید: «جامعه ما در طول چند دهه اخیر تغییرات بسیار زیادی کرده است. در تمام این سال‌ها ما به تعالیم اسلامی وفادار بوده‌ایم و همزمان متناسب با شرایط روز، تغییرات مثبت را از خود به نمایش گذاشته‌ایم.» کارهای تلویزیونی سال‌های اخیر این فیلمساز روی مضامین اجتماعی و مذهبی فوکوس کرده است. او پس از آن که یک کاریکاتور جنجالی روزنامه‌ای دانمارکی درباره پیامبر اکرم(ص)‌ سر و صدای زیادی در سطح بین‌المللی به راه انداخت، فیلمی به نام «سقف جهان» ساخت که در دفاع از اسلام بود. به اعتقاد وی، این گونه حرکات باعث ایجاد فاصله بین مسلمانان و دیگر پیروان ادیان الهی می‌شود و راه را برای اقدامات خشونت‌آمیز هموار می‌کند.