تصویری زیبا از‌ صور‌فلکی در ‌اعماق ‌آب

دنیای پرراز و رمز این آبزی که گونه‌ای از آن حتی توانایی پرواز در سطح آب را هم دارد دانشمندان را بر آن داشته تا در تلاش برای کشف یکی از بزرگ‌ترین این رازها یعنی طول عمر قابل توجهشان باشند.

در اعماق آب دسته‌ای از سفره‌ماهی‌ها با خال‌های ریز و روشن نقش بسته بر پشت‌شان تصویری جذاب از صور فلکی را تشکیل داده‌اند، با این تفاوت که دیگر خبری از آسمان بیکران نیست. اینجا اعماق آب‌هایی است که بیش از 150 میلیون سال است سفره‌ماهی‌ها بدون کوچک‌ترین سر و صدایی به حیات خود ادامه داده‌اند. آنها به همراه کوسه‌ها به کلاسی از ماهی‌ها موسوم به Elasmobranchii تعلق دارند که معادل یونانی عبارت آبشش روکشدار است. برخلاف سایر ماهی‌ها، در سفره‌ماهی‌ها خبری از کیسه هوا برای معلق شدن در آب و بالا آمدن نیست و اگر باله‌های خود را که بیشتر به بال‌های خفاش شباهت دارد باز نکند در اعماق اقیانوس غرق خواهد شد. از این رو می‌توان این ماهی شگفت‌انگیز را ماهی همیشه بیدار و هوشیار به شمار آورد.

در دنیا بیش از 500 نوع سفره‌ماهی شناخته شده است که اکثرا از نرم تنانی نظیر حلزون‌ها و همچنین خرچنگ‌ها و پلانکتون‌ها و ماهی‌های نیزه‌ای تغذیه می‌کنند. زیست‌شناسان دریایی به تازگی متوجه شده‌اند حفره‌های بزرگی که در سر سفره‌ماهی‌ها وجود دارد به حیوان این امکان را می‌دهد تا سیگنال‌های الکتریکی ضعیف را شناسایی و ردیابی کند. این سیگنال‌ها مشابه سیگنال‌هایی است که از ضربان قلب آبزیان کوچک یا همان طعمه‌ها در آب منتشر می‌شود. به این ترتیب سفره‌ماهی می‌تواند غذای خود را از فاصله‌ای دور شناسایی کرده و به دست آورد.

سفره‌ماهی‌ها برای در امان ماندن از حمله شکارچیانی نظیر کوسه‌ها و وال‌ها دارای پوستی مجهز به بی‌شمار دندان کوچک هستند. شاید در نگاه نخست این زائده‌ها شبیه فلس باشد، اما در حقیقت دندان‌هایی هستند که نه‌تنها ریشه و تاج بلکه ماده مینا شکلی نیز دارند، اما شهرت این ماهی بیشتر به خاطر شیوه دفاعی مرگ‌آور دیگرش است. نیش زهرآلود این حیوان در بسیاری از گونه‌های آن به عنوان سلاحی مرگبار در دم باریک و دراز حیوان قرار دارد.

سفره‌ماهی از اسکلتی برخوردار است که بیشتر از آن که از استخوان باشد از جنس غضروف است. در نتیجه حیوان از وزن بسیار کمی برخوردار بوده و در عین حال هنگامی که نزدیک به بستر اقیانوس و دریا شنا می‌کند با انعطاف قابل توجهی که به بدن خود می‌دهند از کنار موانع مختلف به راحتی عبور می‌کند. مطالعات جدید نشان می‌دهد ساختار اسکلتی سفره‌ماهی بیشتر از آنچه که تصور می‌شد از استحکام برخوردار است. به عنوان مثال مطالعات دقیقی که درخصوص آرواره این حیوان انجام شده نشان می‌دهد سفره‌ماهی از رباط قدرتمند و مخصوصی در این قسمت برخوردار است که گاز گرفتن آن را در حالی که استخوانی در میان نیست بسیار قدرتمند می‌سازد. در نتیجه حیوان می‌تواند پوسته سخت نرم‌تنان را در آب‌های اقیانوس اطلس که زادگاه اصلی آن به شمار می‌آید در هم خرد کند. گذشته از آن وجود غضروف به جای استخوان سفت و سخت به سفره‌ماهی این امکان را می‌دهد تا ابعاد وسیع خود را به راحتی در آب حرکت دهد. این نکته درخصوص نوعی سفره‌ماهی که تا 5/1 تن وزن دارد بیشتر به چشم می‌آید. مطالعات دانشمندان نشان می‌دهد ماهی‌هایی که حجم قابل توجهی از استخوان‌های سفت و سخت دارند در مقایسه با همتایانشان که عمدتا از ساختار غضروفی برخوردارند چندان نمی‌توانند خود را در آب به حالت شناور نگاه دارند.

اما این پایان توانایی‌های سفره‌ماهی نیست. حس قوی بویایی، توانایی دید در شب و استفاده از میدان مغناطیسی زمین برای جهت‌یابی، زیست‌شناسان دریایی را به حیرت آورده است. حتی نوعی از سفره‌ماهی‌ها موسوم به Mantas توانایی خیره‌کننده‌ای در پرواز در ارتفاع چند متری از سطح آب دارد. این ماهی نه‌تنها در زیر آب بلکه در بالای سطح آب نیز شناگر و پرنده‌ای(!) ماهر است، اما این که چرا ماهی دست به این کار می‌زند هنوز برای دانشمندان به عنوان یک راز باقی مانده است. با این حال یک نظریه در این خصوص مطرح شده است: سفره‌ماهی با ضربه سریع به آب انگل‌های آزاردهنده جمع شده در پوست خود را از بین می‌برد.

طی سال‌های گذشته نگرانی‌های زیادی درخصوص زندگی و جمعیت این حیوان مطرح شده است. افزایش بی‌رویه صید از یک سو و بالا رفتن سطح آلاینده‌ها در اقیانوس‌ها در سوی دیگر موجب شده تا جمعیت این ماهی به تدریج کاهش یابد. مطالعات اخیر نشان می‌دهد افزایش تردد کشتی‌ها و قایق‌های تجاری در اقیانوس‌های جهان موجب شده تا از هر 5 گونه سفره‌ماهی‌ها یکی در معرض انقراض نسل قرار گیرد.

SCIENEILLUSTRATED / مترجم: مهدی پیرگزی