مدرنیته و افول ارتباطات سنتی در ایران

تا پیش از برخورد جامعه ایران با تمدن جدید غرب، این جامعه از اشکال پیشرفته ارتباطات سنتی بهره می‌برد و آن را با نیازهای خود منطبق می‌یافت. اما مدرنیته الگوها و وسایل ارتباطی جدیدی را عرضه می‌داشت که نادیده انگاشتن آن نه معقول و نه حتی ممکن بود. وسایل ارتباطی جدید همچون ده‌ها «سوغات» دیگر «فرنگ» در دسترس ایرانیان قرار گرفتند و استفاده از آنها پیش از آن که نسبتشان با سنت سنجیده شود، عمومیت یافت. قضیه بسیار ساده‌تر از آن چه بود، به نظر می‌رسید:

«راه ترقی و اصول نظم را فرنگی‌ها در این دو سه هزار سال مثل اصول تلغرافیا [تلگراف] پیدا کرده‌اند و روی یک قانون معین ترتیب داده‌اند. همان طوری که تلغرافیا را می‌توان از فرنگ آورد و بدون زحمت در طهران نصب کرد، بهمان طور نیز می‌توان اصول نظم ایشان را اخذ کرد» چنین پنداشته می‌شد که «انوار فرنگ مثل سیل به ممالک اطراف هجوم دارند. هر قدر که ممر این سیل [را] زیادتر نماییم از فیض ترقی یوروپ بیشتر بهره خواهیم برد.(«3) بدیهی است که با این طرز فکر، مجال اندیشیدن به پیامدهای مدرنیته در جامعه سنتی ایران فراهم نبود و نسبت سنت و مدرنیته چنین تعریف می‌شد که اولی به نفع دومی‌کنار گذارده شود.

در این فضا، ارتباطات سنتی و نوین هر کدام راهی جدا در پیش گرفتند و یکی در پرتو فراگیر شدن دیگری رو به اضملال رفت. حال آن که این دو، تعارضی با یکدیگر نداشتند و ارتباطات نوین می‌توانست با تکیه بر ارتباطات سنتی نفوذ و کارآمدی بیشتری را به دست آورد. چنین نشد و جامعه ایران سرمایه‌های تاریخی خویش در این بخش را از کف داد. البته در این میان، مسجد همچنان با فراز و نشیب‌هایی اهمیت ارتباطی خویش را حفظ کرد و بویژه در دهه‌های اخیر نقش پررنگی را در عرصه سیاست و اجتماع برعهده گرفت.

به هر روی، روشن است که مراکز رتباط سنتی نمی‌توانند به همان سیاق پیشین به حیات خود ادامه دهند. طبیعتا نمی‌توان در عصر اینترنت، مردم را با برافروختن آتش یا طبل‌زنی از بروز حادثه خبر داد و با وجود رسانه‌ای چون تلویزیون به تماشای نقالی در قهوه‌خانه فراخواند. اما اضمحلال مراکز ارتباطات سنتی مثل قهوه‌خانه، زورخانه یا حمام‌های عمومی ‌و کمرنگ شدن نقش ارتباطی بازار یا فروکاستن جایگاه وعظ و خطابه، نه چیزی است که بتوان چشم بر آن فروبست و بی‌افسوس از کنارش گذشت. ضمن آن‌که بسیاری از این مراکز و شیوه‌ها، بدیلی در ارتباطات نوین ندارند و اشکال جدید ارتباطی نتوانسته‌اند نقش پررنگ و امتحان پس داده آنها در حوزه عمومی ‌را برعهده گیرند.

حمیدرضا حسینی