«چشم سوم» پنجره‌ای به ادبیات جنگ

«چشم سوم» سراغ ادبیات داستانی جنگ رفته است تا به کمک آن و زبان نمایش، گوشه‌هایی از وقایع جنگ ایران و دیگر جنگ‌های شکل گرفته در سراسر دنیا را به تصویر بکشد.

اشاعه فرهنگ جبهه و جنگ و آشناکردن ایرانیان مقیم خارج از کشور بخصوص نسل جوان‌ با مقوله دفاع مقدس و جنگ تحمیلی به عنوان نقطه عطف در تاریخ معاصر ایران، از مهم‌ترین دلایلی بود که گروه فرهنگ و تمدن شبکه جهانی صدای آشنا، ماموریت پیدا کرد تا با ورود به حوزه ادبیات داستانی جنگ به این هدف نزدیک و نزدیک‌تر شود و این کار نه به دلیل نیازسنجی که به خاطر بیان واقعیت‌ها، شکل اجرایی به خود گرفت. عوامل برنامه «چشم سوم» برای پرداختن به این مساله مهم که بخشی از آن در ادبیات بروز و ظهور پیدا کرده به ادبیات تطبیقی دست انداختند؛ راهی که از طریق آن می‌توان میان رمان‌هایی که درباره جنگ ایران و دیگر جنگ‌های جهان نوشته شده، تطبیقی برقرار کرد.

علیرضا محمودی و سعید اسلام‌زاده، 2 نویسنده‌ای هستند که آثار شاخص و شاهکارهای ادبیات جنگ ایران و جهان را انتخاب می‌کنند و با نظر موافق و مثبت سردبیر برنامه، داستان را به شکل رادیویی تنظیم می‌کنند.

جذابیت موسیقی و قالب برنامه، از مهم‌ترین ویژگی‌های نمایش «چشم سوم» است. آنچه که در انتخاب موسیقی این برنامه جلب توجه می‌کند، این است که موسیقی این برنامه در خدمت محتواست و موسیقی مصرفی نیست؛ در واقع هر قطعه موسیقی پل رابطی است میان بخش اول و دوم؛ درست مثل موسیقی فیلم‌هایی که در حوزه دفاع مقدس ساخته شده‌اند و برای همان نوع آثار مورد استفاده قرار می‌گیرند. نکته دیگری که شاید در استفاده موسیقی این برنامه در خور توجه باشد، این است که اگر داستانی یک قسمتی و حتی چند قسمتی باشد، مخاطب شنیدن برنامه، با تنوع موسیقی روبه‌رو نمی‌شود؛ این کار به این دلیل صورت می‌گیرد که مخاطب این امکان را داشته باشد تا تصویر ذهنی بهتری از کلیت داستان به دست بیاورد.

ناهید گودرزی، سردبیر و تهیه‌کننده «چشم سوم» سر ضبط برنامه هستند. محمد عمرانی، ایوب آقاخانی و رویا فلاحی بازیگران نمایش در حال تمرین هستند. ضبط نمایش، هفتگی و فشرده است.

در زمانی کوتاه با ناهید گودرزی درباره این نمایش گفتگو می‌کنم.

گودرزی درباره نمایش می‌گوید: هر اثر ادبی در قالب داستان، خاطره و... که مرتبط با 8 سال دفاع مقدس باشد، بررسی می‌کنیم و پس از انتخاب در برنامه روایت می‌شوند، البته در قالب نمایش؛ برای ایجاد تناسب و همچنین تنوع در برنامه، آثار برجسته ادبیات جنگ دیگر کشورها نیز مورد استفاده قرار می‌گیرد. بخش عمده برنامه «چشم سوم» نمایش است و مابقی روایت و معرفی نویسنده و مرور داستان در قالب بیان کارشناس. کاربرد موسیقی در برنامه، خیلی محدود است و هر جا که موسیقی به حس محتوا کمک کند، سراغ قطعات موسیقی می‌رویم که با موضوع مرتبط باشد. هدف ما بیان داشته‌های ادبیات جنگ است تا بتوانیم از این طریق آنها را ثبت و ضبط کنیم.

***

نویسندگان ایرانی بسیاری، از جنگ نوشته‌اند؛ احمد محمود، منیرو روانی‌پور، اسماعیل فصیح، محمدرضا سرشار، اصغر عبداللهی، احمد دهقان، نادر ابراهیمی و... در برنامه چشم سوم، تا به حال از آثار نویسندگان ایرانی چون احمد محمود، محمود دولت‌آبادی، احمد دهقان و مجید قیصری و از نویسندگان خارجی، آثار ارنست همینگوی و اریش ماریا رمارک در قالب نمایش، روایت شده‌اند.

علیرضا محمودی ایرانمهر، یکی از نویسندگان نمایش «چشم سوم» است. از محمودی بیش از 300 اثر در حوزه ادبیات و نمایش منتشر شده است.

او سال‌هاست که در حوزه جنگ برای برنامه‌های رادیویی می‌نویسد. محمودی درباره بخش نویسندگی برنامه «چشم سوم» چنین می‌گوید: داستان‌نویسی کار من است. کارهای خوب ادبیات جنگ را می‌شناسم و مدت‌ها راجع به آنها تحقیق و مطالعه کرده‌ام. بر اساس همین شناخت، آثار خوب را برای این برنامه انتخاب می‌کنم که البته همه آنها آثار درخشان و مطرحی نیستند. در میان آثار خارجی نیز، آن دسته از داستان‌هایی را که از نظر اجرا، فن و محتوا، قابلیت تنظیم رادیویی داشته باشند و نیازی به سانسور بخش‌هایی از آن نباشد انتخاب می‌کنیم.

محمودی در ادامه صحبت‌هایش از این‌که نویسنده داستان‌های جنگی باید تجربه جنگ داشته باشد یا نه، نظرش را اینطور مطرح می‌کند که نویسنده یک اثر، تجربه جنگ داشته یا نداشته، ما تنها به اثر نویسنده توجه می‌کنیم. اثری که از هر جهت قابل دفاع و ارزش بازگو کردن باشد در برنامه می‌آید. ما در بخش ادبیات جنگ، آثار درخشان و جهانی نداریم که فراگیر و قدرتمند باشند.

در عین حال، نمی‌توانیم در رادیو ادبیات خلق کنیم. ما تصویر پتانسیل موجود هستیم و تنها می‌توانیم داشته‌هایمان را عرضه کنیم. سعی همه ما در برنامه‌ «چشم سوم» این است که آثاری را انتخاب کنیم که کیفیت مطلوب داشته باشند.

پرداختن به ادبیات جنگ در قالب نمایش رادیویی، موضوعی دیگر بود که محمودی مطرح کرد و گفت: اهمیت پرداختن به ادبیات داستانی جنگ، مثل اهمیت انجام بقیه کارهاست. بهترین چیزی که می‌توان از رادیو به مخاطب ارائه کرد بجز یکی دو مقوله، ادبیات است که اتفاقا خیلی جذابیت دارد. حالا این ادبیات می‌تواند کلاسیک یا معاصر باشد یا می‌تواند مربوط به مقوله جنگ باشد؛ مقوله‌ای که مردم نسبت به آن حساس هستند و ما می‌توانیم با استفاده از این امکان، تصویر واقعیت‌های جنگ را به آنها نشان دهیم.

محمودی در ادامه صحبت‌هایش درباره رویکرد چنین داستان‌هایی اعتقاد دارد که: منطقی‌ترین و درست‌ترین نگاه به داستان‌های جنگ، زیبایی‌شناسی است. ما سعی داریم با رویکرد تطبیقی و با پرداختن به آثار ایرانی و خارجی، بحث کیفیت و زیبایی‌شناسی آثار را مطرح کنیم. این کار باعث می‌شود بتوانیم در فرصتی مناسب آسیب‌شناسی کنیم و جای خود را در دنیا و در این نوع ادبیات پیدا کنیم.

هر جنگی در تاریخ جهان، موجی را پشت‌سر خود ایجاد کرده و تحولات عمیق فرهنگی به همراه داشته است. ما در ایران به مقوله جنگ، بیشتر نگاه تبلیغاتی داشته‌ایم نه نگاه زیبایی‌شناسی. اگر این نوع نگاه را کنار بگذاریم و به جنگ مثل یک نهاد اجتماعی نگاه کنیم می‌شود موجی در ادبیات معاصر راه انداخت.

***

نمایش رادیویی «چشم سوم» پیشنهاد ما به شماست برای شنیدن. این برنامه را می‌توانید هر روز از هر سه کانال اروپا، آمریکا و آسیا و اقیانوسیه شبکه جهانی صدای آشنا بشنوید.

نسترن داداشی