نقد و بررسی خاطرات شعبان جعفری
اشاره : با گسترش فناوری در جهان امروز ، زندگی ها بسیار راحت ، پیشرفته و سریع شده ، اما علی رغم این که سرعت باید ظاهرا فراغت بیشتر افراد را موجب شود ، اما در عمل فرصتها بسیار فشرده شده و کاهش یافته است که جلوه های آن را در دوری روزافزون انسان ها و حتی نزدیکان
کتاب خاطرات «شعبان جعفری» - نماد لمپنیسم ایرانی در دهه 30شمسی - به وسیله خانم هما سرشار در سال 1999میلادی طی چند مرحله مصاحبه به صورت پرسش و پاسخ جمع آوری و در سال 2001میلادی در لس آنجلس و در ایران نیز به وسیله چند ناشر به طور همزمان در سال 1381شمسی انتشار یافت .کتاب خاطرات «شعبان جعفری» را بحق باید پدیده ای متفاوت در میان موجی که در زمینه خاطره نگاری در داخل و خارج از کشور به راه افتاده است ، قلمداد کرد. طبق روال مرسوم ، روایتگران و صاحبان خاطرات ، محرک اصلی در تولید یک اثر تاریخی اند، لذا به منظور ارتقای کیفیت کار و ارائه بهتر محفوظات ذهنی خود، از خدمات افراد یا موسسات فرهنگی بهره می گیرند؛ اما باید اذعان داشت در این کتاب به صورتی کاملا متفاوت ، محوریت را خانم «هما سرشار» یعنی همان مصاحبه گر به عهده گرفته است و نه شعبان جعفری ؛ البته هیچ عنصر فرهنگی ای هم حتی نمی تواند تصور کند فردی چون شعبان جعفری به طور خودجوش وارد چنین وادیهایی شود؛ زیرا به طور بارزی با این گونه مقولات فرهنگی بیگانه است و حتی حامیان دیرینه اش نیز مایل نیستند یادآوری ارتباطات گذشته شان موجب مخدوش شدن بیشتر وجهه آنان شود.شاید صرفا اشاره ای به یک ماجرا از چنین فردی که مفتخر به بازگردانیدن تاج به محمدرضا پهلوی بوده و به وی عنوان تاج بخش داده اند و با این مدال افتخار! سالها به زشت ترین وجه به حقوق مردم تعدی و دست اندازی می کرده است ، میزان بیگانگی مبنایی و اصولی وی را با مقوله فرهنگ مشخص سازد.ماجرای مراجعه جعفری به دبیرستان ابومسلم به منظور جلوگیری از مردود شدن فریدون فرخزاد با توجه به مسائلی که درباره وی مطرح بود در این کتاب به گونه ای متفاوت با حقیقت مورد اشاره واقع شده است ؛ اما به هر تقدیر این ماجرا در کلیت خود می تواند گویای بسیاری از واقعیت ها باشد. آنچه مشهور است و در این کتاب نیز از سوی خانم سرشار به نوعی بیان می شود، آن است که به دنبال توسل فرخزاد به جعفری برای حل مشکل تک شدن معدلش در سال آخر دبیرستان ، جعفری با عربده کشی و نثار فحشهای ناموسی خطاب به مسوولان دبیرستان ابومسلم ، وارد دفتر دبیرستان می شود. مسوولان دبیرستان که به وحشت می افتند، بعد از اطلاع از موضوع می گویند حالاچه امر می فرمایید؛ آیا به این بچه ! 20 بدهیم خوب است؛ جعفری با پرخاش و فریاد از آنها می خواهد تا به وی نمره 100یا 200بدهند. چنین فردی سالها یکی از مظاهر قدرت رژیم پهلوی در سرکوب مردم بوده است . حتی در دورانی که ساواک قدرت چشمگیری می یابد و به حسب ظاهر بر همه امور جامعه مسلط می شود، ارتباط شعبان جعفری با دربار؛ اما به صورتی ضعیف تر همچنان ادامه پیدا می کند.شعبان جعفری که پیش از کودتای 28مرداد، از سوی دربار صرفا به عنوان یک جاسوس اجیر شده و به داخل نیروهای سیاسی فعال آن زمان نفوذ داده می شد، پس از این ماجرا جایگاه ویژه خود را در میان خانواده پهلوی ، امرای ارتش و رجال آن دوران مرهون نقش محوری اش در به خیابان کشانیدن همپالگی های خویش و فواحش در حمایت از کودتاگران است . هرچند جعفری جزو کسانی است که بعد از شکست مرحله اول کودتا دستگیر می شود؛ اما در همان زندان نیزطی ملاقاتی که با پروین آژدان قزی (یکی از گردانندگان محله های بدکارگان) داشته ، با این دو قشر ارتباط برقرار کرده و آنان را فعال می کند. در واقع به پاس این خدمت ، بعد از پیروزی کودتای امریکا علیه دولت دکتر مصدق ، شعبان جعفری یا همان «شعبون بی مخ» مشهور، تبدیل به چهره ای می شود که به اعتراف خود در این کتاب ، قادر بوده است هر کاری در کشور انجام دهد. (آخه باور کن خانوم ، اون موقع من هر کاری می خواستم تو تهرون بکنم می تونستم . ص 173) منطقا چنین چهره ای که در تاریخ معاصر ما نامش مترادف با سردمداری بدمستی ، تجاوز به نوامیس ، باج گیری ، زورگویی ، چاقوکشی و آدم کشی است ، هرگز نمی توانسته انگیزه ای برای مرور زندگی خود که سراسر زشتی و سیاهی است ، داشته باشد. بویژه آن که در این اثر تمامی موارد مذکور به جز چاقوکشی از سوی شعبان جعفری رسما پذیرفته می شود؛ البته نفی چاقوکشی نیز نه به دلیل زشتی و قباحت این عمل ؛ بلکه بدان لحاظ صورت می گیرد که زور بازوی «شعبون بی مخ» را زیر سوال می برد.بنابراین مرور کارنامه یک زندگی سراسر تباهی نمی توانسته است برای شعبان جعفری مایه افتخار به حساب آید و برانگیزنده وی برای ثبت شرح حال خویش باشد.در واقع این بدان می ماند که یک شکنجه گر ساواک به بیان خاطرات خود در مورد اعمال قرون وسطایی اش چون سوزاندن و ناخن کشیدن و به طور کلی آنچه از خشونت بارترین برخوردها با قربانیانش صورت می داده ، بپردازد.جعفری در این کتاب حتی با اشاره می فهماند که بر سر آن روحانی منتقد خود چه آورده ، هرچند به ظاهر از خانم مصاحبه گر خجالت می کشد تا دقیقا عنوان کند بعد از آن که وی را از منبر پایین می کشد و کشان کشان به محلی می برد، چه بلایی بر سر او آورده است .اما بعکس ، خانم مصاحبه گر و تشکیلاتی که وی با آن مرتبط است ، انگیزه زیادی برای تشریح زندگی شعبان جعفری دارند، لذا می توانسته اند برای وی به لحاظ اقتصادی در قبال بیان خاطراتش ایجاد انگیزه کنند. بنابراین در این کتاب باید نوع عملکرد مصاحبه گر را به صورت جدی مورد توجه قرار داد.به طور کلی دراین کتاب ، صرف نظر از آن تعریف دست و دلبازانه خانم هما سرشار از شعبان جعفری که همچون یک نجیب زاده و قدیس گونه از وی یاد می کند(چشم بر زمین دوخته بود که نگاهش با نگاه من زن غریبه برخورد نکند؛) به نظر می رسد به هیچ وجه اهتمامی برای تطهیر شعبان جعفری صورت نگرفته و حتی تناقضات آشکاری که بسهولت در چارچوب یک همکاری ساده میان مصاحبه کننده و مصاحبه شونده می توانست برطرف شود، برطرف نشده است ؛ البته به نظر می رسد توسل به این شیوه ، لازمه تامین اهداف خانم هما سرشار بوده است ؛ زیرا از یک سو ایشان قصد دارد خود را بی طرف نشان دهد و از سوی دیگر می خواهد شعبان جعفری را همان طور که هست از زبان خودش معرفی کند تا بتواند بعدا از این چهره ، بهره لازم را در ترسیم دلخواه تاریخ معاصر ببرد.خانم هما سرشار که از یهودیان فعال ایران در دوران پهلوی و مرتبط به صهیونیست های حاکم بر فلسطین اشغالی بود، بعد از پیروزی انقلاب اسلامی در خارج از کشور فعالیت های فرهنگی چشمگیری را برای جامعه جهانی یهود صورت داده و از جمله آنها، تدوین تاریخ شفاهی را باید نام برد که 3جلد آن منتشر شده است .در واقع با درک جایگاه خانم سرشار در برنامه های فرهنگی و تبلیغاتی صهیونیست ها، می توان به پاسخ روشنی برای این سوال دست یافت که چرا وی تلاش می کند با دستمایه قراردادن چهره سیاه شعبان جعفری ، جنبشهای سیاسی معاصر ملت ایران را کاملا_ ملکوک سازد.درحقیقت ، این کتاب یک خط تبلیغاتی بین المللی را که تلاش دارد اصولا انقلاب ها را فارغ از گرایش هایشان ، زیر سوال برده و ملتها را از«انقلاب» ناامید سازد، بخوبی پی گرفته است ؛ البته مدتهاست بحثی به صورت سازمان یافته در جهان از سوی نظریه پردازان مرتبط با هیات حاکمه امریکا و برخی دول اروپایی دنبال می شود. بدین مضمون که دیگر عصر انقلاب ها گذشته و ملتها از تحولات اساسی و ریشه ای بهره ای نخواهند برد. قطعا هماهنگ با این قبیل نظریه پردازی ها لازم است تمامی خیزشهای سیاسی علیه دوران سلطه انگلیس و امریکا بر ایران زیر سوال رود؛ لذا بی دلیل نیست که خانم هما سرشار فرد بدنامی چون شعبان جعفری را برمی گزیند و ابتدا با تعریفی از او که هر کس با کمترین شناخت و اطلاع از تاریخ معاصر آن را باور نمی کند، خود را بی طرف جلوه گر می سازد. سپس همان شعبان جعفری واقعی را پایه مبارزات ملی شدن صنعت نفت وانمود می کند.به عبارت دیگر خانم هما سرشار در کتاب حاضردرصدد القای این است که یک رکن انقلاب ها و خیزشهای سیاسی در ایران ، اعم از مذهبی یا ملی و یا هر گرایش دیگری ، افرادی چون شعبان جعفری بوده اند که همراه با ارعاب ، اهداف آن جنبش سیاسی و رهبران آن را تامین می کرده اند و رکن دیگر این جنبشها نیز فریب توده ها بوده است . لذا برای نیل به این منظور ابتدا لازم بود تا چهره زشت شعبان جعفری از زبان خودش ترسیم شود و سپس وی به عنوان یک عضو تعیین کننده در همه جریانات سیاسی موثر در نهضت ملی شدن صنعت نفت قلمداد گردد. البته خانم سرشار نتوانسته این نکته را برای خوانندگان کتاب توجیه و تبیین کند که چگونه فردی می توانسته یک روز عامل دربار باشد و به فاصله کوتاهی به جرگه حواریون آیت الله کاشانی درآید. سپس مصدقی شود و دوباره با بروز اختلافات به آیت الله کاشانی نزدیک شود و آن گاه به خدمت گروه فداییان اسلام درآید و دیگر روز جزو خصیصین شاه گردد.در واقع طبق مندرجات همین کتاب ، ورود شعبان جعفری به عرصه های سیاسی به واسطه اجیر شدن از سوی دربار بوده است . حال ، چنین فردی که در ازای شرارت هایش در میان صفوف نیروهای سیاسی مبالغ کلانی از درباردریافت می کرده ، چگونه می توانسته به فعالیت های سیاسی سالم که در آن روند قضایا کاملا معکوس است ، روی آورد؛ شعبان جعفری در بیان اولین خوش خدمتی اش برای دربار یعنی به هم ریختن تماشاخانه فردوسی که در آن نمایشی علیه شاه روی صحنه بود، گرچه مدعی بی اطلاعی از مسائل سیاسی است (اصلا نمی دونستم شاه چیه ، مصدق چیه ، داستان چیه ص 57) اما در ادامه با بیان مراجعه یک سرگرد آگاهی به منزل وی و پرداخت 2هزار تومان به عنوان حق الزحمه به هم ریختن آن نمایش ، همه چیز را روشن می کند؛ زیرا مشخص می شود که شعبان جعفری برای دربار فردی ناشناخته نبوده و حتی آدرس منزل وی را نیز در اختیار داشته اند. مهمتر این که جناب شعبان جعفری در این ملاقات نه تنها از به هم ریختن تماشاخانه ای که در آن مقامات عالی رتبه منتقد دربار حضور داشته اند خوفی ندارد؛ بلکه برای این کار 500تومان اهدایی دربار را ناچیز می شمارد و 2هزار تومان که در دهه 20پول هنگفتی بوده است را مطالبه و دریافت می دارد.البته این احتمال نیز می تواند به ذهن متبادر شود که تا این زمان دربار، شعبان جعفری را نمی شناخته و در این ماجرا او را شناسایی کرده و چون وی را برای تحقق اهداف خود مفید تشخیص داده و از این تاریخ به بعد او را برای ماموریت های مختلف برگزیده است ؛ البته حتی در صورت نزدیک بودن این احتمال به حقیقت نیز هیچ گونه تغییری در جایگاه تعریف شده برای چنین فردی ایجاد نمی شود؛ بلکه صرفا زمان به خدمت دربار درآمدن وی کمی پس و پیش می شود. بنابراین به اعتراف شعبان جعفری ، حضور وی در عرصه های سیاسی از طریق دربار بوده است ؛ اما این که بعد از این قبیل خوش خدمتی ها چگونه شعبان جعفری هر روز به رنگی در می آمد و در جلسات عمومی مربوط به جریان های سیاسی مختلف حاضر می شد؛ سوالی است که می توان پاسخ آن را از خلال خاطرات خانم تاج الملوک (همسر دوم رضاخان و مادر محمدرضا) دریافت کرد: افرادی بودند که مثل استوار عباس شاهنده ، اول توده ای بودند بعد رفتند از اطرافیان قوام السلطنه شدند، بعد دوباره تغییر مسلک دادند و دور و بر مصدق ، مردم مرتبا دلیل این اعوجاج مسلک را می پرسیدند. بیچاره ها نمی دانستند که این آدمها در واقع آدم ما هستند که به صورت نفوذی و مامور دربار عمل می کنند! افردی هم مثل استوار مکی و یا آن یارو کی بود؛ آها یادم آمد، مظفر بقایی یا جعفر ...شاهید صدها نفر بودند. ص427 به این ترتیب با مشخص بودن چگونگی آغاز فعالیت های شعبان جعفری و روشن بودن دوره پایانی آن ، قضاوت در مورد برخی فرازهای زندگی وی در این میانه که نامتجانس با آغاز و پایان است ، چندان دشوار نخواهد بود؛ البته قراینی در همین کتاب وجود دارد که ماهیت مسائل پشت پرده و هر روز به یک رنگ در آمدن شعبان جعفری را روشن تر کرده و اظهارات خانم تاج الملوک و تطبیق آن را با تحرکات و فعالیت های وی به اثبات می رساند. به عنوان مثال روایت کتک خوردن وی از مریدان آیت الله کاشانی ، خود بهترین گواه بر این واقعیت است که در آن زمان نیز اطرافیان آیت الله کاشانی به شعبان جعفری به عنوان یک فرد نفوذی دربار می نگریسته اند؛ البته جعفری در مورد علت بدبینی آنها که منجر به کتک خوردنش می شود، می گوید: به آقا حرف رکیک زدم ، اما توضیحات بعدی وی نشان از عمیق تر بودن موضوع دارد. بویژه این که سوئظن به شعبان جعفری در حد داشتن قصد ترور آیت الله کاشانی بوده است .( آره ، گفت این آمده آقا رو بکشه . ص 85) لذا به قصد کشت ، کتک می خورد و مدتها جرات پیدا شدن در مجالس آیت الله کاشانی را نداشته است .البته این نکته را نمی توان نادیده گرفت که در طول تاریخ شیعه ، نزدیک شدن به حلقه اطرافیان روحانیون بلند پایه ، به دلیل برخوردار نبودن آنها از ساده ترین تشکیلات ، کارچندان دشواری نبوده است . بی تردید بسیار نادر بوده اند روحانیونی چون امام خمینی که ضمن برخورداری از ارتباطات گسترده مردمی ، بتوانند با تیزبینی منحصر به فرد خویش عناصر مشکوک مرتبط با بیگانه را در میان خیل گسترده اقشار مختلف مراجعه کننده به خود شناسایی کنند. به همین لحاظ افرادی چون مظفر بقایی به عنوان یک عنصر بیگانه توانستند با نفوذ به بیت آیت الله کاشانی به اختلافات دامن زده و زمینه کودتا را برای بیگانگان مهیا سازند؛ اما آیا می توان مظفر بقایی را یکی از وابستگان به آیت الله کاشانی قلمداد کرد؛ بنابراین تلاش خانم هما سرشار که با طرح سوالات کاملا جهت دار قصد دارد وانمود کند افرادی چون شعبان جعفری یک رکن خیزش سیاسی ملت ایران در جریان ملی شدن صنعت نفت بوده اند، نمی تواند توفیق چندانی را از آن خود سازد. بویژه این که ایشان در برخی از مراحل مصاحبه به گونه ای کاملا آشکار این خط را دنبال کرده و می گوید: من نمی گویم شما سوئاستفاده می کردید. من می گویم مثلا آیت الله کاشانی یک روز می خواست با مصدق دعوا کند، بعد شما و 2-3نفر دیگر را صدا می زد مثلا می گفت : برین بر و بچه ها رو جمع کنین ، بریزین تو خیابون به نفع مصدق ! منظورم این است که چون آیت الله کاشانی احساس می کرد شماها به او اعتقاد دارید و قبولش دارید هر جور دلش می خواست از وفاداریتان بهره برداری می کرد. ص 88 اگر این گونه سوالات جهت داررا به کناری نهیم ، اظهارات متناقص شعبان جعفری در مورد پول گرفتن یا نگرفتن از دربار، هوادار فداییان بودن یا خبرچینی کردن در مورد برنامه های آنها، مذهبی بودن یا همکار بودن و... خود بهترین ملاکها را برای قضاوت به خوانندگان خواهد داد. برای مثال وقتی جعفری دوستان خود را که همگی از چاقوکشان و آدمکشان حرفه ای معروف تهران بودند، معرفی می کند و اذعان دارد بسیاری از آنان به دلیل چند فقره قتل در دهه 20 اعدام شدند، چگونه می توان اطلاق صفت «یک فرد مذهبی» به وی را از سوی خانم هما سرشار پذیرفت؛ او که برای اولین بار با آوردن زنان نیمه عریان به محیط زورخانه که در ایران محیطی مقدس است و بردوش خود چرخاندن آنان ، حتی فساد را در این محیط ترویج داد، سخاوتمندانه در این کتاب به مثابه یک فرد مذهبی تصویر می شود به طوری که حتی از نگاه کردن در چشم نامحرمان نیزاجتناب می ورزد(!)قطعا برای به زیر سوال بردن جنبش ضد انگلیسی و اصولا ضد سلطه ملت ایران در جریان جنبش ملی شدن صنعت نفت باید چنین وصله ناجوری را به آیت الله کاشانی و دکتر مصدق زد تا به نتیجه مطلوب رسید؛ البته در این زمینه بایدگفت که لابد ارتباطات شعبان جعفری با اسرائیل و صهیونیست ها نیز محک دیگری است بر مسلمانی وی (!)هرچند نا گفته نماند که تلاش خانم هما سرشار شناخت خوبی در این باره به ملت ایران می دهد که استمرارحاکمیت امریکا و دولت تحت الحمایه مستقیم آن در ایران بعد از کودتای 28مرداد با اتکاء به چه افراد فاسدی بوده است . بی تردید جعل تاریخ برای تبرئه عملکرد انگلیسی ها و امریکایی ها در دوران پهلوی اول و دوم کار چندان ساده ای نیست و نمی توان صرفا از طریق خریدن فردی چون شعبان جعفری به آن دست یافت . به عبارت بهتر، جعفری به عنوان مهره دربار آلوده تر از آن است که با توسل به تناقض گویی های وی بتوان جنبشهای اصیل ملت ایران علیه سلطه گران را ملکوک کرد.
تازه ها
گوناگون
پیشنهاد سردبیر
در تپش این هفته، ماجرای فریب و تعرض در پوشش عرفانهای دروغین و رمالی را بررسی کردیم
پشت پرده اتاقهای دود و طلسـم
