همدان؛ نخستین تختگاه فرهنگ و تمدن ایرانیان

دیوارهای آخرین قلعه یعنی شاه‌نشین با طلا زینت شده بود، اکنون اگر به هگمتانه معاصر =( همدان)‌ مسافرت کنید، نشانه‌های فراوانی، شما را به ژرفای تاریخ و تمدن ایران‌زمین پیوند می‌زند. هر کدام از آثار باستانی این دیار چونان راهی روشن به اعماق ذهن و خاطره جمعی ایرانیان پاک‌نهاد و یکتاپرست است. در کتیبه‌های گنج‌نامه آنچه که بیش از هر چیزی یاد و خاطره داریوش کبیر و خشایارشاه را بزرگ می‌دارد، پاسداشت و نکوداشت نام و یاد خداوند یکتا و دادار پاک است.

3500 سال از هجرت آریایی‌ها می‌گذرد. آنان که به نخستین حکومت فراگیر با مرکزیت همدان در فلات پهناور ایران‌زمین شکل بخشیدند، در 650 پیش از میلاد مسیح، در اوج قدرت و چیرگی بر ابر  قدرت آن روزگاران یعنی دولت آشور از غرب بر آسیای صغیر (ترکیه)‌ و از مشرق بر آسیای مرکزی حکم می‌راندند.

معبد آناهیتای کنگاور به قول بزرگان و پژوهندگان در عظمت، چیزی از تخت‌جمشید کم ندارد، ضمن آن که روایت بسیاری از یافته‌های باستان‌شناسی در این منطقه سر به افسانه‌ها می‌زند. همچنان که خود قلعه هگمتانه که به معنای محل گرد آمدن سپاهیان است، الهام‌بخش بسیاری از قصه‌ها مخصوصا در هزار‌و یک شب بوده است، بویژه که نخستین شکل‌ها از خط و نگارش و سکه‌های اولیه و مظاهر و نشانه‌های دینی، فرهنگی و معماری ویژه ایران با کاوش تپه‌هایی در گودین کنگاور، نوشیجان ملایر و اطراف نهاوند... به دست آمده‌اند.

از دوره هخامنشیان علاوه بر سنگ‌نوشته‌های میخی گنجنامه همدان تعداد قابل توجهی اشیای زرین و سیمین و نیز بقایای کاخ‌های سنگی به یادگار مانده است که علاقه‌مندان می‌توانند از آنها در موزه ملی کشور و موزه تپه هگمتانه بازدید کنند از دوره‌های سلوکی و اشکانی، گورستان پارتی، و معبد آناهیتا بر جای است.

همدان، اولین پایتخت نخستین شاهنشاهی در ایران در 2700 تا 2550 سال پیش بوده است. این شهر را نخستین شاه ماد بنیان نهاد. همدان پایتخت تابستانی شاهان هخامنشی، اشکانی و ساسانی نیز بوده است. نام هگمتانه به مرور زمان در دوران ساسانیان به اهمتان، اهمدان و سپس به همدان دگرگون شده است.

نکته جالب اینجاست که مهم‌ترین نقطه تاریخی همدان یعنی «امامزاده کوه» و منطقه شهری «مریانج» مغفول مانده است این محل بسیار زیبا که از سوی جهانگردان مشهور (ابن بطوطه و...)‌  ستوده شده، مقبره ابودجانه انصاری و تعدادی از علویان و امامزاده محسن است. اکنون بر تپه باقی‌مانده از کاخ و قلعه تابستانی شاهنشاهان قدیم ایران دو روستا ساخته شده و در هر فصل یا هر چند ماه یک بار کشف آثار عتیقه و... منطقه را به شور درمی‌آورد و بر اهمیت کاوش در این محل تاکیدی دوباره است مخصوصا که در چشم‌انداز بسیار زیبای تپه انتهایی الوند کوه غربی یعنی انتهای دره امامزاده و حاشیه مریانج، رشته‌ای بسیار طولانی از آسیاب‌هایی تاریخی قرار گرفته‌اند که این مجموعه چند ده عددی پشت سر هم بسیار زیبا و صد البته کهن، گویای آن است که از تمامی مراکز، روستا‌ها و اطراف این اقلیم وسیع، مردم فقط به آسیاب‌ قطارهای مریانج برای تهیه آرد اتکا داشته‌اند؛ اما بی‌توجهی در احیای این رشته از ساخت و سازهای باستانی باعث شده کشاورزان و... با تصرف عدوانی، بخش بسیار بزرگ و زیبایی از تاریخ کهن این سرزمین را از بین ببرند.

شیر سنگی در شهر همدان از دوران ماد (و به قولی تازه: اشکانی)‌ به یادگار مانده، گنبد علویان کمی آن‌سوتر از امامزاده عبدالله(س)‌ واقع است دره زیبای مرادبیگ با شکوفه‌های گیلاس در بهار، بهشتی را فراروی چشم‌ها می‌گشاید که نمی‌توان از تحسین خالق و آفریدگارش چشم پوشید.

همدان از ضرابخانه‌های سکه در دوران ساسانی بوده است و کشف بسیار زیاد سکه‌ در این منطقه، خبر یا اتفاق نادری نیست.

اعراب فتح نهاوند را بزرگ‌ترین فتح (فتح الفتوح)‌ نامیدند زیرا دژ این شهر بسیار استراتژیک و مستحکم از مراکز مهم ایالات اسپهبدنشین هفتگانه به شمار می‌رفته است.

غارهای مشهور قلعه جوق (فامنین)‌، علیصدر (کبودرآهنگ)‌ و... علاوه بر تاریخ، زیبایی طبیعت بی‌نظیر همدان را به خاطر می‌آورند مخصوصا که «بهشت غرب» یا تویسرکان نیازی به شرح ندارد این مرکز تمدنی آنقدر اهمیت داشته که خداوند به سوی مردمانش پیامبرانی فرستاده که اکنون حضرت حیقوق نبی در تویسرکان آرمیده است و مشاهده اتفاقی بدن سالم آن بزرگوار پس از این همه سال بر ارادت همگانی به توحید و نبوت افزوده است. در همدان نیز مسجد پیغمبر، دو تن از بزرگان رسالت را در آرامش خاک خویش گرفته است. بقعه استر و مردخای که توطئه کشتار یهودیان را در عصر هخامنشی خنثی کردند هنوز در ابتدای عباس‌آباد همدان از زیارتگاه‌های مهم است. برج قربان از عصر سلجوقی، مسجد میرزاتقی از همان دوره و... تا کلیساهای ارامنه، همدان را به مرکز همه ادیان تبدیل کرده است. مسجد جامع و بازار همدان و ملایر شما را به عهد صفوی می‌برد آرامگاه‌های بوعلی و باباطاهر مجموعه‌هایی از صفای عارفانه و فضایل اندیشورزانه نثار گردشگران مجذوب می‌سازند.بسیاری از خصوصیات اقلیمی،  تاریخی و ... این شهر را نتوانستیم برشماریم میدان اصلی همدان را باید ببینید دایره‌ای که با دایره‌های تودرتو و طرحی کم‌نظیر و در ایران بی‌نظیر، شما را به همه شهر سیر می‌دهد.

همدان 1800 متر از سطح دریا ارتفاع دارد و بادخیز است به همین خاطر از زمستان‌های مشهورش هنوز خاطره‌‌های شگفتی نقل می‌شود این کلانشهر، سیزدهمین شهر بزرگ کشورمان، ایران زمین است.