فرهنگ هنر و ادبیات فلسطین در گفتگو با دکتر احمد حمدان
فرهنگ بیدار وترانههای پایدار
هنر و ادبیات فلسطین مدل و الگوی ویژهای را به جهان و جهانیان ارائه میکند، هنری که در لابهلای سیمخاردار با بدنی زخمی و تنی خونین همچنان با لبخندی سرشار از امید روی پاهای خود میایستد و سالهای سال پایداری میکند.
او باید بایستد، او باید خم نشود، چراکه چشم هزاران هزار چریک رزمنده در راه است تا نغمههای تازه را دریابد و با زمزمه شورانگیز واژهای به هنر آراسته مقاومت مبارزه کند. هنر فلسطین سلاح فلسطین است، او باید جهان را از فاجعهای که اشغالگران پدید آوردهاند آگاه سازد و روح ایستادگی و پویایی را در فرزندان فلسطینی تقویت کند.
حضور هنرمندان فلسطینی در عالیترین جایگاههای هنری در جهان نشاندهنده این نکته است که اگر خانه ملتی را از آنان بگیری فرهنگ آنان را نمیتوان غارت کرد و البته روزی همین فرهنگ و هنر بالنده صنوف آزادیخواهان جهان را نظمی نو خواهد داد و کاخهای پوشالی صهیونیستها را بر سرشان آوار خواهد کرد.
آنگاه عطر و بوی خوش میوههای شیرین مزرعهها را سرمست خواهد کرد و گرمای آتش اجاقها همه خانههای فلسطینی را گرم و روشن خواهد ساخت.
فلسطین همواره به عنوان کشوری اشغال شده با ملتی رنج دیده ذهن و خیال همه آزادگان جهان را به همدردی و همدلی واداشته است. اما بیشترین اطلاعات همگان را مسائل نظامی و سیاسی درباره فلسطین تشکیل میدهد. مناسب دانستیم تا در گفتگو با یکی از چهرههای مبارز فلسطینی که خود اهل هنر و ادبیات است پیرامون بخش نسبتا مغفول اما پردامنه و پرسابقه یعنی فرهنگ و هنر به سخن بپردازیم تا مخاطبان و دوستداران ملت فلسطین با ویژگیهای فرهنگی و هنری این ملت مبارز آشنا شوند. دکتر احمد حمدان که مسوول اطلاعرسانی جنبش حماس در ایران است خود نویسنده چند کتاب داستان است. وی در این گفتگو به سوالات ما پاسخ داده است.
میخواهیم با شما درباره فرهنگ و هنر مردم فلسطین گفتگو کنیم. موضوعی که کمتر به آن پرداخته شده در حالی که مهم و لازم است، نظر شما چیست؟
توجه و حساسیت ملتهای دوست و برادر نسبت به فرهنگ فلسطینی قابل ستایش و احترام است. ملت مقاوم فلسطین از فرهنگ، هنر و ادبیاتی بسیار دیرینه و کهن برخوردار است. باوجود آنکه جنگ فرهنگی میان صهیونیسم و مردم فلسطین وجود دارد و همه ارزشها و مقدسات آنها مورد هجوم و آماج حملات ضدفرهنگی قرار گرفته اما در زمینه ادبیات و حتی هنر بیشترین چهرههای مطرح متعلق به فلسطین هستند. شمار زیادی از نویسندگان جهان عرب در فلسطین زندگی میکنند. اگر به شناسنامه فرهنگی بسیاری از شهدای ما مراجعه شود معلوم خواهد شد که شاعران و هنرمندان فراوانی در این سرزمین و برای دفاع از فرهنگ و هویت خود جان باختهاند.
شما خود نویسنده هستید، در این باره کمی سخن بگویید.
نام کتاب من دام کشنده است. در این داستان به افشای ترفندهای رژیم صهیونیستی پرداختهام و کوشیدهام با استفاده از زبان ادبیات جوانان انقلابی و مبارز را از خطرهای مختلف و ترفندهای شیطنتآمیز صهیونیستها آگاه کنم. این کتاب بر اساس نیاز کتابخانههای جهان اسلام به شناخت ترفندهای جدید استکباری نوشته و خوشبختانه در عرض 6 ماه تمام شد. کتاب دیگرم با نام «یکهتازان مبارز» نیز بزودی به بازار نشر راه خواهد یافت.
آیا ادبیات و هنر در بحبوحه جنگ و تجاوز مجالی برای بروز در جوانان پیدا کرده است؟
در فلسطین جوانان بسیاری در انجمنهای گوناگونی گرد آمدهاند و در هر انجمنی یکی از استادان و پیشکسوتان حضور دارد. نسل جدید فلسطین هماکنون در حال معماری ادبیاتی هستند که از درون سرزمینهای اشغالی و از لابهلای سیمخاردار پیام آزادی و نجات بشریت را نوید میدهد.
شما الان در ایران و در میان برادران و خواهران ایرانی خود هستید، بیشترین وظیفه و رسالت خود را در اینجا چه میدانید؟
لحظهای که به سرزمین پاک و مقدس ایران وارد شدم همه ذهنم را این موضوع فرا گرفته بود که چه کارهایی باید انجام دهم تا میان هنرمندان، نویسندگان و فرهیختگان ایرانی و فلسطینی رابطه و تعامل برقرار سازم. بهتر است از این فرصتی که دست داده استفاده کنم و از همین جا به همه ایرانیان عزیز بگویم که ما از هر دانشجو و دانشپژو ایرانی که حوزه پایاننامه یا تحقیقات و یا خلاقیتهای هنریاش به مساله فلسطین و آرمانهای اسلامی و آزادیبخش آن مربوط شود استقبال میکنیم. حتی بعضی از غذاهای ایرانی در اینجا طعم و عطر غذاهای سرزمین خودم را دارد و حتی من در نوعی از لباس و پوشش بانوان ایرانی مشابهتهای خاصی با لباس زنان فلسطینی دیدهام. من به دنبال آن هستم تا حلقههای مشترک فرهنگ دو ملت را به نقاط عطف همدلی و همآوایی تبدیل کنم.
آیا موافقید از ترانه شروع کنیم، چیزی که در فلسطین از قدمت و سابقه برخوردار است و گاه طراوت و شادابی آن انرژی و انگیزه دفاع در مقابل متجاوز را مضاعف میکند؟
ترانههای فلسطینی از تاریخی دیرینه برخوردار و از تحولات روزانه متاثر بوده است. در این بخش از هنر کسانی که صدای زیبایی داشتهاند بیشتر درخشیدهاند. اما از دهه 80 به بعد سازمانیافتهتر شده و گروههای تخصصی تشکیل شده است. ترانهها یا سرودهها بخش مهم از فرهنگ و هنر فلسطینی را تشکیل میدهند. چون گاه مستقیما به مسائل، رنجها، گلهها یا شادیها و پیروزیهای آن دوره خاص مربوط میشوند. این است که در این باره یک بخش در زمینه آهنگسازی، بخش دیگر در مورد ساخت و سرودن ترانهها، بخشی هم درباره صدا و خواننده کار میکنند و آخرین گروه کسانی هستند که نحوه نمایش و اجرای ترانهها را طراحی میکنند و رقصهای فلسطینی را به جلوه درآوردند.
از دورههای مختلف ترانه و ترانهسرایی بگویید، آیا اوج و فرودی هم داشته و مثلا در یک خط پیش رفته یا دچار تحول شده است؟
دوره طلایی این ترانهها و سرودها در دهه 80 بوده است. هم از نظر قدرت تاثیرگذاری و هم از نظر محتوا. الان رنگ سنتی خود را باخته و به سمت لحن و فضای رمانتیک رو آورده است.البته ساختار سنتی آن به هم نریخته. امروز در کنار شعرهای حماسی و ترانههای تند ترانهها و سرودهایی با مضمون زندگی نیز جوانه زده است. اما به هر حال در آن دوران نسلی که به شعر و سرود روی میآورد در زمان اوج مقاومت زندگی میکرد، زمانی که بیشتر وقت خود را در زندان بودند.
نقاش حماس به عنوان یک جنبش سیاسی و فرهنگی در حمایت از این هنر چیست؟
نه تنها حماس از مبتکران و نوآورانی که در این زمینه کار میکنند حمایت میکند، بلکه بیشتر این گروهها وابسته به حماس هستند و حماس چتر هدایت و حمایت بر سر آنها گسترده است. اکنون مشهورترین گروههای سرود و ترانه فلسطین وابسته به جنبش حماس هستند.
ترانههای محلی، لالاییها و زمزمههای عامیانه چطور، مضمون موضوع این زمزمهها چیست؟
بله، فلسطین سرزمین نجواهای اشکآلوده مادران در دل شبهای تیره است. مادرانی که با لالایی خود فرزندانشان را به خواب میسپارند تا یاد پدر مبارز زندانی یا شهید خواب آنها را نیاشوبد.
بیشترین لالاییها و ترانههای محلی در هجر و فراق زیتون است. در سوز و ناله سرزمینهایی که هر صبح با اذان مساجدشان طلوع میکرد. در بیشتر ترانههای مادران هجران و دوری از زیتون و... حیفا و اینگونه مسائل است و بیشترین و معمولترین زمان این ترانهخوانیها و همخوانیها هنگام برداشت محصول زیتون است. و البته ترانههایی در توصیف عطر و طعم میوههای فلسطین. میوههایی که عطر و بوی آنها تا صدها متر آن سوی مزرعهها و باغها به مشام میرسد. فلسطین سرزمین پرتقالهای معطر و شیرین هم هست.
در میان رزمندگان حماس شاعران و هنرمندان هم حضور دارند؟
یکی از کسانی که در زمینه شاعری دست توانا و ذوق سلیمی داشته و صاحب کتابی در زمینه شعر نو است دکتر رنتیسی است. او از جمله شاعران شهید ماست. این بههم پیوستگی شعر و شهادت یکی از مشخصات شعر امروز فلسطین است.
دکتر عبدالعزیز رنتیسی مثل برخی دیگر از همرزمانش صاحب مال و ثروت زیادی بوده است. اما به خاطر عشق و شور دینی و ملی شغل پزشکی را رها کرد. او در یکی از شعرهایش به گفتگو با درون خود پرداخته است:
ای نفس آیا حاضری همچون چهارپایان زندگی کنی؟
در انبوه تجملات و لذتها؟
یا این که میخواهی همچون سلحشوران «انسان» زندگی کنی.
انسان باشی، اما در میان گلوله و زیر رگبار مسلسلها زندگی کنی؟
نه... نه زندگی ارزش ندارد و چند روزی بیش نیست.
زندگی اگر فاقد کرامت، فاقد آزادی و فاقد ارزشها باشد
هرگز به پشیزی نخواهد ارزید.
ای نفس
هرچه را که خودت میخواهی انتخاب کن.
عرصههای دیگر هنر چطور؟ آیا مردم و به خصوص جوانان فلسطینی در این عرصهها حضور دارند و میدرخشند؟
هنرمندان فلسطینی در عرصههای دیگر هم حضور دارند. بیشک در رشته کاریکاتور میتوان نام فلسطین را در بلندی دید. خانم امیه جحا یکی از کاریکاتوریستهای معروف توانست مساله فلسطین را به طور شفاف به جهانیان توجیه کند. او بانویی فلسطینی است که همسرش به شهادت رسیده. نقاشیهای این زن فلسطینی در جهان معروف شده و برنده جایزه بهترین نقاش در جهان عرب بوده است. فلسطین در حوزه فیلم هم توانست جایزه اسکار را به خودش اختصاص دهد، اسم این فیلم «راه به سوی شهر جنین» بود. در زمینه لباس سنتی آنقدر دامنه کار وسیع است که هنوز پژوهش کاملی انجام نشده، حتی مهندس و طراح مسجدالاقصی یک فلسطینی است به نام رجا ابن حیوه. او از برجستهترین مهندسان دوره امویان بوده است.
آیا پراکندگی ناگزیر فلسطینیان در جاهای مختلف دنیا فرهنگ و هنر این خطه را دچار تشتت و نابسامانی نکرده است؟
هنر و ادبیات فلسطین از سال 1948 دورهای را به نام دوران «مهجر» آغاز کرده و هنوز هم در این دوران به سر میبرد. عبدالرحمن بارودی شاعر شهیر ما که در عربستان ساکن است در شعرها و سرودههایی فاخر توانسته این دوران را به تصویر بکشد. او تاکنون برنده جایزههای زیادی شده است. پراکندگی هنرمندان فلسطینی در همه جا به خصوص جهان عرب و جهان اسلام موجب انتشار پیام فلسطین در جهان شده است. فرهنگ غنی فلسطین حتی در این دوران توانسته تاثیرگذار هم باشد.
الان برخی از لباسها و پوشش مناطقی مثل شام برگرفته از الگوی لباسهای فلسطینی است. همینطور شیرینی نابلسی که در همه جای کشورهای عرب پراکنده است یا صابونی که مختص شهر نابلس است از اینگونه میباشد. ما معتقدیم هر فلسطینی در هر کجا نمادی از پرچم مقاومت و سنبلی از مظلومیت است.
شما خود به عنوان یک نویسنده فلسطینی آیا عضو انجمن یا گروهی که در سایه آن به تقویت، نقد و نشر آثارتان بپردازید هستید؟
بله، من عضو انجمن نویسندگان جهان عرب هستم. این انجمن توسط ابوالحسن الندوی بنیانگذاری شد. وی در یکی از شهرهای هند زندگی میکرده و اصالتا از نوادگان پیامبر اکرم(ص) است. اگرچه مقر اصلی او هند بوده، اما انجمن در بیشتر جاها شعبه دارد و فعالیتهای گستردهای را در زمینه ادبیات انجام میدهد. این انجمن مجلهای را تحت عنوان «ادبیات اسلامی» منتشر میکند.
مهمترین ویژگی این انجمن چیست؟
مشخصه اصلی این انجمن علاوه بر صبغه اسلامی آن، توجه و گرایش به طرح مسائل، فرهنگ، هنر و ادبیات فلسطین است. معمولا تازهترین آثار ادبی در این مجله معرفی میشود. این انجمن همچنین نشستها و همایشهایی را با حضور شاعران بزرگ عرب و فلسطینی برگزار میکند.
حقیقت این است که هنر و ادبیات مقاومت همچون درختی تناور در حال رشد و میوه دادن است. در زیر سایه این درخت باشکوه رزمندگان مینشینند و نفس تازه میکنند. بلبلان به گرد شاخهها و برگهای سبز آن به نغمهسرایی میپردازند تا ترنم این نغمههای حزین و البته امیدوار مردم دنیا را با روح لطیف و ذهن و خیال شاعرانه مردم فلسطین که سالهاست در رنج و هجر سرزمین خود به سر میبرند آشنا سازد. وظیفه ما دفاع از این درخت است در مقابل دشمن تبر به دست فلسطین.
علیرضا علیزاده
تازه ها
گوناگون
پیشنهاد سردبیر
در تپش این هفته، ماجرای فریب و تعرض در پوشش عرفانهای دروغین و رمالی را بررسی کردیم
پشت پرده اتاقهای دود و طلسـم
