مدیران درک کنند؛ تجارت الکترونیک یک اجبار است

خیلی از تجار و بازرگانان ما به تجارت الکترونیک به عنوان پدیده‌ای لوکس، هزینه‌بر، فانتزی و بی‌فایده نگاه می‌کنند. واقعا این‌گونه است؟ صرفه‌ اقتصادی تجارت الکترونیک چه مواردی است؟

این تلقی درست نیست. اتفاقا صرفه‌جویی در هزینه‌ها مهم‌ترین بعد اقتصادی تجارت الکترونیک است. زیرا تجارت الکترونیک بدون مکان و زمان است و بسیاری از محدودیت‌های مکانی و زمانی تجارت سنتی رایج را ندارد. بحث گسترش و توسعه بازار از دیگر موارد مهم این نوع تجارت است. می‌دانید که دامنه بازار در تجارت الکترونیک بسیار وسیع‌تر و مصرف‌کننده نهایی قادر به ارتباط گسترده‌تر با تولیدکننده است.

در واقع در تجارت الکترونیک هر نوع مشتری یک بازار است و این تسهیل ارتباط کمک به جذب و حفظ مشتری می‌کند. در تجارت الکترونیک به دلیل مدیریت روابط با مشتری قادر خواهید بود براحتی مشتری را حفظ کنید. هر چند فراهم نمودن محیط رقابتی از چالش‌های این نوع تجارت است.

بنابراین مشتری براساس اطلاعات، امکانات و خدماتی که شرکت‌ها در اختیارشان قرار می‌دهند می‌توانند بهترین ارائه‌دهندگان خدمات را انتخاب کنند که اصطلاحا به آن وفاداری مشتریان گفته می‌شود.

از طرف دیگر یکپارچگی زنجیره اهمیت دارد. شرکت‌های بزرگ زنجیره عرضه بسیار طولانی دارند که از تامین مواد، تولید ، توزیع و ارتباط با مشتریان نهایی می‌شود. در دنیای سنتی این ارتباطات پیچیده، زمانبر و گسترده است. البته این گستردگی در تجارت الکترونیکی حفظ می‌شود، اما به دلیل وجود تعاملات مجاز، زنجیره عرضه بسیار راحت مدیریت می‌شود و شرکت‌های بزرگ بخوبی به این مساله واقف هستند.

کاهش پروسه‌های اداری و نقل و انتقالات از دیگر مزایای تجارت الکترونیک در سطح بنگاه‌های کوچک است.

اما در مقیاس ملی تجارت الکترونیک می‌تواند مزیت‌های بی‌شماری داشته باشد. همین مزیت‌هایی که برای بنگاه‌ها وجود دارد برای مشتریان نیز مترتب است و در واقع یک بازی برنده  برنده است.

کار راه‌اندازی تجارت الکترونیک در کشورمان چگونه آغاز شد؟

اساس کار توسعه تجارت الکترونیک به کاربرد و توسعه فناوری اطلاعات و ارتباطات مربوط می‌شود. در این راستا چون طرح تکفا (توسعه کاربرد فناوری اطلاعات) جزو وظایف وزارت بازرگانی بود و محور یکی از وظایف این طرح، توسعه تجارت الکترونیک در کشور است این وزارتخانه اقدام به اجرای سلسله مطالعاتی برای شناسایی وضعیت این مقوله در کشور نمود و طرح مطالعاتی تحت عنوان مطالعه امکان‌سنجی توسعه تجارت الکترونیک را در کشور شروع کرد.

در همین راستا وضعیت تجارت الکترونیک در کشور و دیگر ارگان‌ها و نهادها مورد مطالعه قرار گرفت. زیرساخت‌های تامین، مسائل فرهنگی، ارتباطات و وضعیت به کارگیری تجارت الکترونیک در زمینه‌های خودرو و گردشگری اساس این مطالعات را تشکیل می‌داد.

نتایج این مطالعات در قالب برنامه‌ای تحت عنوان برنامه جامع توسعه تجارت الکترونیک در کشور استخراج و به هیات دولت ارسال شد و با تصویب هیات دولت شکل‌گیری تجارت الکترونیک در کشور اجرایی شد.

دقیقا اجرای تجارت الکترونیک در کشور از چه تاریخی کلید خورد؟

سوالتان سخت است، ماهیت تجارت الکترونیک خیلی پیچیده است و نمی‌توان تاریخ مشخصی را به عنوان اتفاق آغازین تجارت الکترونیک کشور در نظر بگیریم.

در دهه 90 میلادی تجارت الکترونیک در دنیا به صورت جدی عملیاتی شد این در حالی بود که زیرساخت‌های این اقدام سال‌ها قبل آماده‌سازی شده بود. مبادلات الکترونیکی به صورت جدی در این کشورها اتفاق افتاد و درصد معناداری از تجارت را به خود اختصاص داد. در کشورهای توسعه‌یافته بنگاه‌ها و مردم به صورت غیرقابل تصوری از تجارت الکترونیک استقبال کردند و هم‌اکنون در این کشورها رشد شتابان چند سال اخیر تجارت الکترونیک به ثبات منطقی رسیده است.

اگر بخواهیم تجارت الکترونیکی عملیاتی را تشریح کنیم به صورت تفکیکی به 2 گروه بنگاه با بنگاه (B TO B)  و بنگاه با مصرف‌کننده یا (B TO C) در نظر بگیریم این در حالی است که بیش از 5 درصد تجارت الکترونیک در دنیا از نوع (B TO C) است و 95 درصد از نوع (B TO B) است.

در‌ حال‌حاضر وضعیت تجارت الکترونیک در ایران در مقایسه با دنیا چگونه است؟

زیاد جالب نیست. در ایران به لحاظ تجارت الکترونیک با کشورهای پیشرفته دنیا شکاف داریم و این تفاوت فاحش نه تنها میان کشور ما با کشورهای پیشرفته بلکه در‌ داخل کشور نیز بحث شکاف تجارت الکترونیکی کاملا نمود دارد و این فاصله بسیار جدی است. این شکاف در استان‌های کشور کاملا نمود دارد و مطالعات صورت گرفته مبین این بوده که استان‌های بزرگ و عمدتا مراکز استان‌ها در این زمینه پیشروتر هستند، اما در خصوص تجارت الکترونیکی از نوع ( B TO Bبنگاه با مصرف کننده) در تمام نقاط کشور مشکلات زیر ساختی داریم. حال آن‌که این قسمت بخش عمده حجم تجارت الکترونیک در دنیا را تشکیل می‌دهد، اما ما در ایران دقیقا روی همان قسمت اصلی مشکل داریم و این مشکل بخش عمده پدیده تجارت الکترونیک را برای ما غیرقابل استفاده کرده است.

علت این مشکل چیست؟

در تجارت الکترونیکی باروش بنگاه با بنگاه (B TO B) مهمتر از پرداخت پول، مبادله اسناد مثبته است و این مبادله باید به صورت قانونی انجام شود که ما نه قانونش را داریم و نه زیر ساختش را. البته با تصویب قانون تجارت الکترونیکی قراراست این اسناد قانونی محسوب ‌شوند، اما نیازمند داشتن گواهی دیجیتالی هستند که تازه داریم به سمت راه‌اندازی و ترویج آن حرکت می‌کنیم. لذا تا زمانی که این مشکلات حل نشود نمی‌توانیم میزبان بخش عمده این پدیده باشیم.

البته اگر نخواهیم سیاه نمایی کنیم  و تجارت الکترونیکی را صرفا به مبادلاتی که منجر به پرداخت می‌شود، معنی یا هر نوع مبادله الکترونیکی را تجارت الکترونیک در نظر بگیریم، باید بگوییم تقریبا رقم قابل توجهی از تجارت الکترونیکی بنگاه با مصرف‌کننده (B TO C) در کشورمان اتفاق می‌افتد، زیرا بسیاری از شرکت‌ها به صورتon line  فعالیت می‌کنند یا این‌که هر دو وجه دریافت و پرداخت فیزیکی و on line  را با هم انجام می‌دهند. حتی در حوزه‌هایی نظیر آموزش، امور بانکی، فروش اینترنتی بلیت، ثبت‌نامه دانشگاه‌ها و خرده‌فروشی‌ها از تجارت الکترونیک استفاده می‌شود بنابراین از بعد تجارت از نوع (B TO C) وضعیت بدی نداریم.

هر چند باید به این نکته توجه کرد که وضعیت شهرهای بزرگ با شهرهای کوچک دراین باره بسیار متفاوت است و رشد تجارت الکترونیک در کلان‌شهرها بسیار بیشتر از شهرهای متوسط و ضعیف است.

 آیا می‌توان آماری از حجم تجارت الکترونیکی نسبت به کل تجارت در کشور ارائه داد؟

حقیقتا آمار نداریم، اما در دنیا حدود 26 درصد تجارت به صورت الکترونیکی انجام می‌شود و این تجارت عمدتا در کشورهای صنعتی و در حال توسعه جنوب شرق آسیا در حال انجام است.

البته اندازه‌گیری تجارت الکترونیکی بحث بسیار مهمی است. از این‌رو مرکز، پروژه‌ای تحت عنوان اندازه‌گیری تجارت الکترونیک در کشور راه‌اندازی کرده و هدف از این اقدام آن است که بتوانیم به این‌گونه سوالات پاسخ دهیم.

بیش از 180 شاخص برای بررسی وضعیت تجارت الکترونیکی در کشور وجود دارد که اصطلاحا به این اندازه‌گیری داشبورد نیز می‌گویند. چند اقدام در این زمینه صورت گرفت که شامل انجام کار مطالعاتی جهت استخراج شاخص‌های رایج تجارت الکترونیک در دنیا است و همچنین گردآوری اطلاعات این شاخص‌ها با توجه به برنامه تجارت الکترونیک برعهده مرکز آمار گذاشته شده است تا این شاخص‌ها در سرشماری‌ها و آمارگیری‌ها گنجانده شود.

برخی از اقدامات نیز به صورت پایلوت انجام شد. به طور مثال بحث اندازه‌گیری تجارت و کسب و کار الکترونیکی در شهر تهران انجام شد و از نتایج این مطالعات ارقام قابل ‌توجهی حاصل شد. در این طرح وضعیت کسب و کار الکترونیکی در بخش گردشگری در تهران ارزیابی شد.

چرا گردشگری به عنوان پایلوت این طرح انتخاب شد؟

زیرا به نظر می‌رسد گردشگری از جمله بخش‌هایی است که تجارت الکترونیک بر است. در واقع گردشگری جزو بخش‌هایی از اقتصادمان است که در آن بشدت از کسب و کار الکترونیک استفاده می‌کنند و با این اقدام مطالعاتی نقاط ضعف کار مشخص می‌شود. ما به عنوان مرکز پژوهش‌های وزارت بازرگانی قصد توسعه این اقدام را با کمک مرکز آمار ایران داریم تا بتوانیم ظرف 2 سال آینده آمار واقعی تجارت الکترونیکی را در کشور ارائه دهیم.

دیگر برنامه‌های شما دراین زمینه چیست؟

برخی از اقدامات‌مان جنبه فرهنگ‌سازی دارد و معتقدم عمده‌ترین فعالان تجارت الکترونیکی در کشور مردم و بنگاه‌ها هستند و این مردم هستند که استفاده از تجارت الکترونیک در کشورها را شکل می‌دهند. بنابراین نیاز است که به ماهیت و مزیت‌های تجارت الکترونیک در کشورمان بیشتر بپردازیم. در این راستا اقداماتی نظیر طراحی و ارائه بسته‌های آموزشی توسعه تجارت الکترونیکی، برگزاری همایش‌های سالانه، تعامل با بنگاه‌های اقتصادی، تصویب قانون تجارت الکترونیکی و استخراج برخی آیین‌نامه‌ها، تعامل با سایر وزارتخانه‌ها بویژه وزارت دادگستری و صدور گواهی الکترونیکی (Ca) توسط مرکز مطالعات و پژوهش‌های وزارت بازرگانی صورت گرفته است.

اما این بسته‌های آموزشی اهمیت زیادی دارد چون در اختیار سازمان بازرگانی استان‌ها قرار می‌گیرد و از کانال آنها که تعامل نزدیکی با اصناف، کسبه، صادرکنندگان، واردکنندگان و کسانی که به نوعی در تجارت به صورت عام و خاص فعال هستند دارند، دراختیار جامعه هدف اصلی قرار می‌گیرد. البته مرکز اقدام به تهیه برنامه منسجمی برای اجرای بسته‌های آموزشی در سراسر کشور دارد و در این راستا در حال مذاکره با توزیع این بسته‌ها میان گروه‌های هدف نظیر شرکت‌های کوچک و متوسط هستیم. از سوی دیگر برنامه جامع توسعه تجارت الکترونیک با هدفی که از نام آن پیداست تدوین شده است. محتوای این برنامه به گونه‌ای است که وظایف تمامی دستگاه‌های درگیر نظیر وزارتخانه‌های بازرگانی، فناوری اطلاعات و ارتباطات، دادگستری، صنایع و معادن، بانک مرکزی و دیگر دستگاه‌هایی که به نوعی درگیر تجارت الکترونیک بودند را مشخص کرده است. برنامه تدوین شده با تاکید بر تامین زیرساخت‌های تجارت الکترونیک برای تحقق واقعی این امر زمان‌بندی در نظر گرفته تا در فاصله زمانی تعیین شده اقدامات مشخصی عملیاتی شود.

اما می‌دانیم این برنامه‌ها و زمان‌بندی‌ها واقعا به عمل مشخص منجر نشده است. مثلا شما نگاه کنید ما برای تجارت الکترونیکی به باند وسیع اینترنت نیاز داریم که متاسفانه حتی از این امکان اولیه و حداقلی در کشور بی‌‌بهره‌ایم، چه رسد به دیگر مسائل...

سوال شما کاملا درست است. هم اکنون دسترسی به اینترنت در کشور کافی نیست. تازه دسترسی به اینترنت پرسرعت برای تجارت الکترونیک واجب کفایی است که از آن جهت هم متاسفانه مشکل داریم. در برنامه جامع توسعه تجارت الکترونیک تامین زیرساخت‌های فنی و ارتباطی برعهده وزارت ICT  گذاشته شده و ما با این وزارتخانه تعاملاتی داریم. در واقع تامین زیرساخت‌های ارتباطی و به طور مشخص بحث پهنای باند و اینترنت پرسرعت بر عهده وزارتICT  است به همین دلیل می‌گوییم تجارت الکترونیک چندوجهی است و در واقع دیده‌ای است که همه را درگیر می‌کند و بدون همکاری همه پیاده‌سازی نمی‌شود. بدون تعارف عرض می‌کنم ما همچنان مشکل جدی درخصوص تامین زیرساخت‌ها و فاصله بسیار عظیمی با کشورهای پیشرو در این زمینه داریم. بدون شک اگر بخواهیم از تجارت الکترونیک در راستای منافع ملی استفاده و بهره ببریم و بتوانیم فرصت‌های جدیدی ایجاد کنیم اولین چیزی که باید تامین شود زیرساخت‌های ارتباطی کشور است. نکته بعدی که بسیار سخت‌تر از اولی است، فراهم‌سازی زیرساخت‌های فرهنگی و فرهنگ‌سازی است. ما باید بسیار ساده و شفاف به مردم بگوییم که تجارت الکترونیکی به مفهوم عام کلمه چه کمکی می‌تواند به پیشرفتشان کند و از اثرات اجتماعی آن تمامی مردم منتفع می‌شوند و این امر حقیقتا نیاز به کار جدی دارد. زیرا اقدامات فرهنگی نیازمند زمان و هزینه زیادی است و معتقدم در زمینه مسائل فرهنگی حتی در سطوح بنگاه‌های اقتصادی، مشکل جدی داریم.

هر چند باید این را در نظر گرفت که سطوح فرهنگ در استان‌های مختلف کشور بسیار متفاوت است و باید برای هر استان برنامه ویژه خود را داشت.

به علاوه مباحثی نظیر توسعه کاربردی گواهی الکترونیکی بسیار جدی است و باید با سرعت بیشتر کاربردهای استفاده از گواهی الکترونیکی در کشور را توسعه دهیم با توجه به این‌که زیرساخت‌های فنی این اقدام تامین شده، اما از نظر بحث کاربرد و توسعه عمومی فعالان اقتصادی باید جدی‌تر عمل کنیم.

نکته بعدی این است که باتوجه به این‌که تجارت الکترونیک اقدامی چند بعدی است سایر دستگاه‌های مرتبط باید تعامل جدی و قوی‌تری در این زمینه داشته باشند و شک و شبهه تصمیم‌گیری در این زمینه را باید کنار گذشته و بسیار جدی به آن بپردازند. زیرا تجارت الکترونیکی یک اختیار نیست بلکه یک اجبار است. زیرا بسیاری از هزینه‌ها که به صورت فیزیکی آوار افراد و جامعه می‌شود قابلیت صرفه‌جویی دارد و سیستم فکری و نظام مدیریتی دستگاه‌های  اجرایی باید و مجبور است این مساله را بپذیرد.

زیرا تجارت الکترونیک از ابعاد انسانی، فرهنگی، فنی، ارتباطی، امنیتی، حقوقی و غیره به نفع کشور است.

آقای دکتر! از صحبت‌های شما این‌طور استنباط می‌شودکه باید برای توسعه تجارت الکترونیک در کشورمان چشم‌انداز دوری را تصور کنیم زیرا هنوز حتی زیر ساخت‌ این اقدام به طور شایسته فراهم نشده و هنوز خیلی کارها داریم...

بله صحبت شما کاملا صحیح است. برای عملیاتی‌سازی تجارت الکترونیک نیاز به خیلی کارهاست، اما متاسفانه با وجود رشد شتابان کشورهای پیشرفته هنوز زیرساخت‌های لازم این اقدام در کشورمان به طور کامل تامین نشده است. حدود سال 1380 بود که قرار شد تجارت الکترونیک به صورت جدی عملیاتی شود، اما الان که 7 سال از این زمان می‌گذرد زیرساخت‌های آن در کشورمان فراهم نشده است، فقط می‌گوییم می‌خواهیم جدی کار کنیم وجدی کار کنیم اما... .

سمیرا صفاری