نجات لا‌یه ازن ازگازهای مخرب

بر پایه برآوردهای انجام شده، میزان مصرف متیل بروماید در جهان به عنوان یکی از مواد مخرب لایه ازن در طول سال‌های 1984 تا 1992 به طور متوسط حدود 3 هزار و 700 تن افزایش داشته است. بررسی‌ها نشان می‌دهد 97 درصد این ماده برای ضدعفونی مصرف می‌شود که از این مقدار 75 درصد به کشورهای پیشرفته مربوط است؛ همچنین حدود 70 درصد متیل بروماید مصرفی برای ضدعفونی خاک مورد استفاده قرار می‌گیرد که 80 درصد مربوط به کشورهای پیشرفته است.

از سوی دیگر، حدود 20درصد مصرف سالانه این ماده برای ضدعفونی کالاهای انباری به کار می‌رود. متیل بروماید عمدتا به عنوان یک ماده ضدعفونی کننده برای کنترل آفات و بیماری‌های نباتی در کشاورزی و همچنین کنترل آفات انباری و قرنطینه‌ای و ضدعفونی اماکن و ساختمان‌ها به کار گرفته می‌شود.  بر اساس مستندات دفتر حفاظت لایه ازن سازمان حفاظت محیط زیست، برآورد شده است که به طور میانگین 64 درصد نشر متیل بروماید به جو زمین مربوط به مصارف کشاورزی و فعالیت‌های مربوط به آن است که این میزان بسته به روش کاربرد، شرایط محیط و عوامل دیگر متفاوت است.

همچنین مقادیر کمتری از متیل بروماید به عنوان ماده اولیه شیمیایی، برای بعضی مصارف صنعتی و شیمیایی مورد استفاده قرار می‌گیرد که به علت بسته بودن شرایط نگهداری، میزان انتشار آن در این حالت بسیار کم است. بر این اساس، عمده‌ترین منبع انسانی مصرف و نشر متیل بروماید مربوط به کاربرد آن به عنوان یک ماده ضدعفونی کننده است.

گستردگی کاربرد و سهولت استفاده از متیل بروماید باعث شده این ماده برای اغلب مصارف ضدعفونی، گاز مناسبی باشد، چراکه گاز متیل بروماید پس از تزریق در خاک، محصولات، کالاها و ساختمان‌ها براحتی و عمیقا پخش می‌شود و آفات غیر قابل دسترس را مورد حمله قرار می‌دهد. این ماده روی بیشتر آفات و در غلظت‌های کم و دماهای مختلف مؤثر است و تقریبا سریع عمل می‌کند. متیل بروماید در دما و فشار محیطی به شکل گاز است، ولی به منظور امکان پذیر کردن حمل و نقل آن به صورت مایع و تحت فشار تولید می‌شود. استفاده از این ماده برای ضدعفونی خاک به 2‌‌روش دستی و تزریق مکانیکی صورت می‌گیرد. بر اساس تحقیقات، برای ضدعفونی کالاها و ساختمان‌ها، متیل بروماید مستقیم از ظرف تحت فشار تزریق می‌شود.

مصرف این ماده را می‌توان با انتخاب جایگزین‌هایی کاهش داد یا حذف کرد. به رغم مصرف گسترده متیل بروماید در سطح جهان برای 90 درصد مصارف این ماده، مواد شیمیایی یا روش‌های فیزیکی که از لحاط فنی قابل اجرا هستند، شناسایی و معرفی شده‌اند که شامل جایگزین‌های شیمیایی و غیر شیمیایی یا ترکیبی از هر دو در قالب مدیریت جامع آفات هستند.  با این حال برخی جایگزین‌ها بویژه آفت‌کش‌های شیمیایی برای برخی مراجع قانونی و مصرف‌کنندگان قابل قبول نیستند.  در حالی که کشورهای توسعه یافته بیشتر مصارف متیل بروماید خود را حذف کرده‌اند، کشورهای در حال توسعه به‌دلیل وجود برخی محدودیت‌های اجتماعی، فقدان یا کمبود فناوری‌های مناسب و عوامل دیگر، به زمان بیشتری برای کاهش و حذف متیل بروماید نیاز دارند. برای کشورهای در حال توسعه زمانبندی حذف این ماده شامل تثبیت میزان مصرف در سال 2002 بر مبنای میانگین مصرف سال‌های 98 1995، کاهش 20 درصدی تا سال 2005 و حذف کامل تا ابتدای سال 2015 است.

وضعیت مصرف متیل بروماید در ایران

گاز متیل بروماید برای اولین بار در ایران به سال 1965 میلادی برای جلوگیری از انتشار کرم غوزه‌خوار پنبه از قسمت مرکزی به قسمت شمال کشور که بیشتر زمین‌های کشاورزی آن تحت کشت پنبه بود، به کار برده شد.  بر اساس مستندات دفتر حفاظت لایه ازن سازمان حفاظت محیط زیست، در سال 1971 برای کنترل انتشار و توزیع کرم ساقه‌خوار برنج که یک آفت قرنطینه‌ای است و تمامی ‌شالیزارهای استان‌های گیلان و مازندران را آلوده کرده بود، متیل بروماید در حجم زیاد استفاده شد. از آن زمان به بعد، این گاز به طور گسترده به عنوان یک ضد عفونی کننده اصلی برای قرنطینه نباتی و مدیریت آفات انباری پس از برداشت محصولات کشاورزی استفاده می‌شود.

متوسط میزان مصرف متیل بروماید در ایران طی سال‌های 1995 تا 2004 میلادی بین 60 تا 80 تن در سال بوده است که بیشتر از 60 درصد آن برای ضدعفونی آفات قرنطینه‌ای و مابقی به منظور ضدعفونی آفات غیرقرنطینه‌ای در بخش کشاورزی (انبار‌های غلات، خرما، برنج، کشمش و ضد عفونی خاک نهالستان‌ها، نشا کاری‌ها و گلخانه‌ها) و همچنین ضد عفونی کردن ساختمان‌ها، آزمایشگاه‌ها و موزه‌ها علیه موریانه‌ها، چوب‌خوارها و غیره و همچنین برای مبارزه با موش و پاکسازی کالاها در کشتی‌های باری یا جنگی استفاده می‌شود.

وزارت جهاد کشاورزی، مرجع ملی تامین و توزیع آفت‌کش‌های مورد نیاز بخش کشاورزی است. سازمان حفظ نباتات به عنوان یکی از نهادهای زیر مجموعه وزارت جهاد کشاورزی، مسوول نظارت فنی برتوزیع این آفت کش در سراسر کشور است و هم اکنون حدود 150 شرکت خصوصی در ایران در زمینه کنترل آفات مشغول به کار هستند.

کاربرد گاز متیل بروماید برای صادرات محصولات کشاورزی

ایران یکی از عمده ترین تولیدکنندگان برخی اقلام کشاورزی مانند پسته و خشکبار است. برای حفظ درجه کیفیت بالای این اقلام در بازار تجارت جهانی و به منظور جلوگیری از آلوده شدن آنها، انبارهای نگهداری به طور مرتب تحت نظارت و بازرسی قرار می‌گیرند. در صورت مشاهده یا ثبت هرگونه آلودگی در این مکان‌ها، از متیل بروماید یا فسفید آلومینیوم برای پاکسازی استفاده می‌شود.

بر مبنای تقاضای کشورها و قوانین قرنطینه‌ای آنها، محصولات صادراتی و کالاهای کشاورزی که از ایران صادر می‌شود، با مقادیر مشخصی از گاز متیل‌بروماید بر حسب گرم بر متر مکعب، برای جلوگیری از وجود آفت پاکسازی می‌شود. در بخش واردات نیز به طور مثال، بر مبنای مقررات قرنطینه نباتی ایران برای جلوگیری از ورود آفات چوب قرنطینه شده، ضدعفونی با متیل بروماید در مبادی ورودی یک ضرورت است. محصول پنبه وارداتی نیز قبل از ورود به کشور باید ضدعفونی شود. گندم، برنج، ذرت و دیگر اقلام وارداتی که توسط کشتی حمل می‌شوند، باید ابتدا توسط گاز متیل‌بروماید ضدعفونی شوند و سپس مورد تایید کارشناسان قرنطینه نباتی قرار گیرند.

حمیده‌سادات‌ هاشمی