فراز و نشیب روابط ایران و آمریکای لاتین‌

آمریکای لاتین مجموعه‌ای از 34 کشور قاره آمریکاست که از نظر جعرافیایی در محدوده‌ای تا جنوب رودخانه بزرگ که در شمال مکزیک جریان دارد و مرز مکزیک و ایالات متحده آمریکا را در برمی‌گیرد واقع شده‌اند. در واقع این بخش شامل قسمتی از آمریکای شمالی، آمریکای مرکزی، حوزه کارائیب و جنوب آمریکا می‌شود. وجه تسمیه‌ آن نیز این است که مردمان این منطقه به زبان رومن که ظاهراً از خانواده زبان لاتین است، صحبت می‌کنند. مطالعه رفتار خارجی کشورهای منطقه آمریکای لاتین، بیانگر این واقعیت است که تحت تأثیر پایان جنگ سرد، گرایش جدیدی در میان کشورهای منطقه دیده می‌شود که حاکی از ارائه تعریفی جدید از جایگاه منطقه آمریکای لاتین در نظام بین‌الملل از سوی کشورهای منطقه است.

مشاهده می‌شود در این دوره زمانی بسیار از مؤلفه‌های سیاست خارجی منطقه آمریکای لاتین با مؤلفه‌های سیاست خارجی جمهوری اسلامی ایران همخوانی و مطابقت دارد. از این‌رو، این احساس هماهنگی و همگنی طرفین در ادبیات سیاسی سبب شده است تا جمهوری اسلامی ایران درصدد توسعه و گسترش روابط با کشورهای منطقه باشد. از دیگرسو، این مشابهت‌ها موجب شده است تعدادی از کشورهای این منطقه جزو کشورهای دوست و هم پیمان و تعدادی دیگر از کشورهای این منطقه از رده کشورهای متخاصم به رده کشورهای غیر متخاصم تغییر مسیر دهند.

 سابقه روابط جمهوری اسلامی ایران با کشورهای منطقه آمریکای لاتین به حدود 105 سال پیش بازمی‌گردد. طی سال‌های 1902 و 1903 وزیرمختار ایران در واشنگتن مسافرت‌هایی به آمریکای جنوبی کرد و عهدنامه مودت و تجارت با کشورهای مکزیک، برزیل، آرژانتین، اروگوئه و شیلی را امضا کرد، ولی برقراری روابط سیاسی و سفارت در کشورهای مزبور در حدود 30 سال پیش محقق شد.

پس از وقوع انقلاب اسلامی در ایران (1979)، با خروج جمهوری اسلامی از حلقه استراتژیک کمربند امنیتی غرب علیه اتحاد جماهیر شوروی (سابق) و با توجه به ویژگی استقلال طلبی در سیاست خارجی کشورمان، تعدادی از کشورهای منطقه آمریکای لاتین بویژه کشورهای وابسته به جریان استکبار جهانی تحت تأثیر القائات ایالات متحده آمریکا و اروپا در کنار تبلیغات منفی و وسیع علیه ایران و انقلاب اسلامی و بحرانی شدن روابط ایران و آمریکا پس از تسخیر لانه جاسوسی آمریکا در تهران (شیلی و مکزیک) به تبعیت از قطع رابطه آمریکا با ایران، سفارتخانه‌های خود را در تهران تعطیل کردند و تعدادی دیگر از سفارتخانه‌های لاتین به حالت غیرفعال به کار خود ادامه دادند. در این دوره، مفاهمه سیاسی و دیالوگ بین طرفین از بین رفت و جوی از بی‌اعتمادی رشد کرد.

با آغاز جنگ تحمیلی و اعمال تحریم‌های اقتصادی، جمهوری اسلامی ایران با محور قرار دادن توسعه روابط سیاسی و اقتصادی با کشورهای در حال توسعه، منطقه آمریکای لاتین را مورد توجه خود قرار داد. همچنین انزوای سیاسی جمهوری اسلامی ایران توسعه روابط با کشورهای آمریکای لاتین را در اولویت‌های این کشور قرار دارد و بدین ترتیب، روند توسعه روابط با کشورهای منطقه آغاز شد. در این دوران که تا پایان جنگ ادامه داشت، سفارتخانه‌های ایران در کشورهای شیلی، اروگوئه، کوبا، نیکاراگوئه و کلمبیا افتتاح و آغاز به کار کرد.

با توجه به اعمال برخی تحریم‌ها و محدودیت‌های تجاری اعمالی از سوی استکبار جهانی به سرکردگی آمریکا، ایران به منظور تأمین کالاهای ضروری خود متوجه آمریکای لاتین شد و بدین ترتیب کشورهایی مانند آرژانتین، برزیل و اروگوئه به عمده‌ترین مبادی وارداتی ایران در منطقه تبدیل شدند. یک آمار تخمینی از حجم مبادلات تجاری ایران با کشورهای منطقه پس از انقلاب اسلامی، رقمی حدود 20 میلیارد دلار را به نمایش می‌گذارد.

علی‌رغم توسعه چشمگیر و خیره‌کننده روابط تجاری بین ایران و کشورهای منطقه آمریکای لاتین، روابط سیاسی فی مابین در حد انتظار توسعه‌یافتگی نداشت. به طوری که در مقطعی کلیه کشورهای آمریکای لاتین (جز کوبا و نیکاراگوئه) به قطعنامه سیاسی کمیسیون حقوق بشر درخصوص وضعیت حقوق بشر در ایران رای مثبت می‌دادند، اما تغییرات در فضای بین‌المللی و پایان جنگ سرد، زمینه را برای توسعه سیاسی روابط فراهم آورد و رفته‌رفته آرای کشورهای منطقه از مثبت به ممتنع تغییر یافت. پایان جنگ سرد و فروپاشی شوروی، سرفصلی جدید در تاریخ روابط بین‌الملل است. تحت تأثیر این رویداد، بسیاری از معادلات بین‌المللی و روابط دو جانبه در عرصه جامعه بین‌المللی درهم ریخت. در کنار این تحول اساسی، انقلاب ارتباطات و پدیده جهانگرایی، فضای جدیدی را برای اعضای کوچک جامعه بین‌المللی فراهم آورد.

این وقایع و رخدادها، محدودیت‌های دوران جنگ سرد برای گسترش روابط در چارچوب‌های تعریف شده توسط دو بلوک غرب و شرق را از بین برد و بدین ترتیب، روابط دو جانبه و چند جانبه مابین اعضای جامعه بین‌المللی در محیطی توام با حفظ هویت و استقلال برخی کشورها شکل گرفت. این ویژگی موجب شد تا کشورهای آمریکای لاتین به حوزه‌های خارج از محیط سنتی خود توجه بیشتری نشان دهند و بدین ترتیب، زمینه برای گسترش روابط ایران و کشورهای منطقه آمریکای لاتین مساعد شد. از سوی دیگر، پایان جنگ دوم خلیج‌فارس و برقراری آرامش نسبی در منطقه و موضعگیری هوشمندانه ایران در قبال آن و همچنین ایجاد وضعیت‌ها و موقعیت‌های جدیدی در آمریکای لاتین، موجب توسعه بیش از پیش روابط ایران با کشورهای منطقه شد.

منبع: جام‌جم آنلا‌ین‌