حمید صفری
بحران قفقاز و جمهوری آذربایجان
زمانی که دولت جمهوری آذربایجان در اوایل دهه80 شمسی به دنبال باز کردن راه مطمئنی برای صادرات نفتی خود بود، با مسیرهای مختلفی مواجه بود و در نهایت به قیمت ایجاد جوی منفی و بدبینانه میان خود و جمهوری اسلامی ایران که خواهان شرکت در احداث خطوط لوله و انتقال نفت از مطمئنترین مسیر ممکن یعنی خاک ایران بود، کنسرسیومی از شرکتهای بزرگ نفتی دنیا را برگزید و به طور مشخصی کار احداث لوله انتقال نفت خود را به دست شرکت بریتیش پترولیوم واگذار کرد.
تنشهای ایجاد شده در آن سالها که واسطه آن کشورهای غربی و صهیونیستها بودند فراموش نشده است اما دولت جمهوری آذربایجان با تصور اینکه واگذاری این امتیاز به غرب منجر به تضمین صادرات نفتی به همراه جلب همپیمانان جدید اروپایی و غربی و نیز تامین امنیت عمومی این کشور کوچک می شود، اقدام به عقد قراردادی کرد که با گذشت زمان موضوعات دیگری را نیز وارد روابط و ارتباطات گسترده با غرب و ترکیه ساخت. از جمله آنها طراحی خط آهن باکو - تفلیس- قارص که هدف خارج ساختن جغرافیای آذربایجان از فضای بسته موجود را دنبال میکرد، ایجاد خط لوله گازی از حوزه شاهدنیز به ترکیه و از آنجا به یونان با هدف انتقال گاز به اروپا از طریق ایتالیا و پیگیری پروژه نوبوکو برای انتقال گاز ترکمنستان از بستر زیرین دریای خزر و انتقال آن به بازارهای جهانی از طریق خط لوله احداث شده که تا یونان امتداد یافته است. اگرچه این طرح به دلیل مخالفت کشورهای حاشیه خزر مسکوت مانده است اما در نگاه دیگر قرار انتقال گاز ترکمنستان از طریق تانکرهای حمل گاز تا سواحل باکو و از آنجا توسط خط لوله گاز سراسری به غرب به قوت خود باقی است. همه این اقدامات با هدف خارج ساختن این جمهوری از بنبست جغرافیایی که اتصال خاک این کشور به مناطق آزاد را محدود ساخته بود صورت گرفت. اما امروز جمهوری آذربایجان علیرغم صرف میلیاردها دلار سرمایه و واگذاری بلندمدت درصد زیادی از عواید فروش انرژی به شرکتهای غربی، همه این زیرساختها را در معرض تهدید و نابودی میبیند و بر همین اساس درصدد صادرات نفت از طریق خاک ایران است. دولت و مسئولان آذربایجان در روند اجرای این سیاست در چند نقطه دچار غفلت استراتژیک شدهاند.
1- بازیگران اصلی در قفقاز فقط غرب و ناتو (به واسطه گرجستان) و ترکیه به عنوان بازیگری سنتی در قفقاز نیستند. سران باکو باید میدانستند که وقتی در مراسم گسترده همراه با تبلیغات وسیع در تفلیس و باکو خطوط انتقال انرژی و احداث راههای مواصلاتی را افتتاح میکنند باید در انتظار حرکت سایر بازیگران این نقطه استراتژیک باشند.
2- انتقال نفت و گاز باکو به غرب که حدود یکصد سال 95درصد انرژی روسیه تزاری و شوروی سوسیالیستی را تامین کرده است با هدف تاثیرگذاری بر استفاده روسها از اهرم انرژی علیه اروپا، نوعی تعامل یا تصور غلط از اثرات این حرکت را برای سران جمهوری آذربایجان موجب گردید، بدون اینکه تصوری از آینده تحولات در قفقاز و نوع و اندازه واکنش روسها وجود داشته باشد.
ادامه مطلب را در جامجم آنلاین بخوانید
