استخراج سلول‌های بنیادی از پوست

خبر موفقیت پژوهشگران رویان در زمینه تولید سلول‌های بنیادی از سلول‌های پوست یکی از مهم‌ترین خبرها در حوزه‌های علمی و فناوری کشور در سال‌جاری خواهد بود. با تلاش محققان جهاددانشگاهی تنها در مدت 9 ماه پس از ارائه مقالات تولید سلول‌های پرتوان القایی (ISP) در مجلات معتبر دنیا، جمهوری اسلامی ایران بعد از کشورهای آمریکا، ژاپن، آلمان و چین به فناوری نوین تولید سلول‌های بنیادی پرتوان القایی (ISP) از سلول‌های پوست دست یافتند. کما این‌که محققان پژوهشکده رویان جهاددانشگاهی با توجه به اهمیت بیماری‌های عصبی، خونی، دیابتی و کبد و همچنین توان تولید این سلول‌ها از سلول‌های بنیادی جنینی، در حال اجرای طرح‌هایی هستند که در آنها بتوانند برای گروهی از بیماران مزبور، سلول‌های بنیادی پرتوان القایی ایجاد کنند تا در آینده با کاربردی شدن این سلول‌ها، برای درمان این بیماران اقدام کنند.

مشکل دفع پیوند

سلول‌های بنیادی جنینی، سلول‌هایی با توان تقسیم نامحدود هستند که قادرند همه انواع سلول‌های بدن فرد را بسازند. به طور معمول این سلول‌ها از مرحله جنینی و پیش از لانه‌گزینی جنینی در رحم تولید می‌شوند. امکان تولید سلول‌های بنیادی جنینی در آزمایشگاه، آنها را به گزینه‌ای مناسب در ترمیم بافت‌های آسیب دیده انسانی تبدیل کرده است. پژوهشکده رویان نیز همگام با کشورهای پیشرفته، در سال 1382 به این مهم دست یافت و امروزه سلول‌های بنیادی جنینی انسانی در پژوهشکده تولید می‌شوند که ابزار اولیه بسیاری از تحقیقات بخصوص در زمینه تمایز سلول‌های بنیادی است.

اما مشکل دفع پیوند، سلول‌های بنیادی جنینی که به دلیل غیرخودی بودن این سلول‌ها اتفاق می‌افتد، مانعی در مسیر کاربردی کردن این فناوری در درمان انسانی است. تمایز سلول‌های بنیادی جنینی، به سلول‌های عصبی، کبدی، مولد انسولین، استخوانی، خونی و سایر سلول‌ها امیدبخش آینده‌ای درخشان در استفاده از این سلول‌هاست که با رفع مشکل دفع پیوند می‌توانیم در آینده بسیار نزدیک شاهد آن باشیم.

تحقق یک آرزو

آرزوی ایجاد سلول‌های بنیادی جنینی با منشأ خودی، اولین بار با کشف چهار ژن دخیل در القای پرتوانی در سال 1385، توسط یک گروه ژاپنی از دانشگاه کیوتو تا حدود زیادی به عمل نزدیک شد تا این‌که سرانجام در تابستان 1386، محققان ژاپنی و دو گروه از محققان آمریکایی دانشگاه هاروارد و انستیتو فناوری ماساچوست (MIT) موفق شدند سلول‌های پوستی موش و به دنبال آن سلول‌های پوستی انسان را با وارد کردن چهار ژن فوق، به سلول‌های بنیادی جنینی تبدیل کنند و سپس انواع سلول‌های پرتوان القا شده را به دست آورند. به این فرآیند تولید سلول‌های بنیادی پرتوان القایی گفته می‌شود که نوعی بازبرنامه‌ریزی سلول است که بدون تخریب جنینی که خود موضوعی بحث‌انگیز در تولید سلول‌های بنیادی جنینی است، صورت می‌گیرد.

دکتر رضا سامانی، عضو هیات علمی پژوهشکده رویان در توضیح مراحل تولید سلول‌های پر توان القایی از سلول‌های پوست می‌گوید: در این فرآیند سلول‌های پوست موش و انسان با کمک انتقال ژن‌های موردنظر، باز برنامه‌ریزی شده به سلول‌های بنیادی پرتوان القایی که شبیه سلول‌های بنیادی جنینی هستند، تبدیل شدند که با توجه به تجربه پژوهشکده رویان در این زمینه این موضوع سبب توان مضاعف محققان در تولید سریع‌تر این سلول‌ها شده است. 

 تحولی در ژن درمانی 

تولید سلول‌های پرتوان القایی، علاوه بر این‌که بسیاری از مشکلات مربوط به کاربردی کردن سلول‌های بنیادی جنینی را مرتفع می‌سازد، می‌تواند در بحث ژن درمانی، توسعه داروسازی، ناهنجاری شناسی جنین‌ها و مطالعه عملکرد ژن‌ها نیز موثر باشد. ضمن این‌که دانشمندان در حال بررسی امکان تولید سلول‌های پرتوان القایی از بیماران صعب‌العلاج و دچار نقص ژنتیکی هستند تا با تمایز این سلول‌ها به سلول‌های موردنیاز بیماران، برای درمان آنها اقدام کنند.

دکتر سامانی نیز می‌گوید: فرآیند تولید سلول‌های بنیادی پرتوان القایی نوعی بازبرنامه‌ریزی سلول است که بدون تخریب جنینی که خود موضوعی بحث‌برانگیز در تولید سلول‌های بنیادی جنینی است، صورت می‌گیرد و این کشف علمی دانشمندان را به رویای ترمیم اندام قطع شده و معیوب بدون تخریب جنینی نزدیک می‌کند.

بعلاوه توانمندی‌های پژوهشکده رویان در دستیابی به فناوری‌های جدید سلول‌های بنیادی در کنار موفقیت‌های حاصل از استفاده بالینی سلول‌های بنیادی بزرگسالان در بیماران مبتلا به سکته قلبی، زخم مزمن اندام تحتانی، بیماری نقص سلول‌ بنیادی لیمبال، سیروز کبدی و ویتلیگو، موجبات راه اندازی نخستین مرکز سلول درمانی کشور در پژوهشکده را فراهم کرده است.

تحول آینده پزشکی‌

اگرچه دارو درمانی اساس درمان در طب امروز به شمار می‌رود، اما آینده پزشکی به سلول درمانی گره خورده است و به همین دلیل است که سلول‌های بنیادی جایگاه ویژه‌ای در ارتقای سطح بهداشت و درمان جامعه خواهد داشت. بی شک سلامت پایدار در جامعه فردا مرهون و مدیون تلاش پژوهشگران و محققان امروز ماست.

پونه شیرازی‌