تاریخچه ‌‌برگزاری‌ روز ‌نجوم‌

اما روز نجوم چیست و چگونه می‌توان آن را برگزار کرد؟

سانفرانسیسکو را باید در دوران معاصر یکی از پیشگامان تلاش برای ترویج نجوم دانست. در دهه 1950 و 1960 میلادی برنامه‌های رصدی و شب‌های رصدی و میهمانی‌های آشنایی با آسمان فراوانی از سوی گروه‌های مختلف این منطقه با هدف آشنا کردن مردم با نجوم جدید برگزار می‌شد. برای مثال یکی از این گروه‌ها روزی در ماه سپتامبر که به تربیع اول ماه نزدیکتر بود برنامه‌ای را در پارک عمومی شهر برگزار می‌کردند و اعضای گروه با برپا کردن تلسکوپ‌های خود در این پارک ماه، سیارات، خوشه‌های ستاره‌ای و کهکشان آندرومدا (امراه المسلسله) را به مردم نشان می‌دادند و هرگاه وضعیت هوا دچار تغییر می‌شد مردم از سالن اجتماعات آن اطراف استفاده می‌کردند.

این سال‌ها همزمان بود با رویکردی که ستاره‌شناس سرشناس آماتور، جان دابسون (مبدع استقرار‌های دابسونی) به ترویج نجوم داشت وی با شعار تلسکوپ خود را همه وقت/ همه جا برپا کنید، گروهی از رصدگران را سامان داد که به رصدگران کنارگذر‌ها معروف شدند. در همان ایام اخترشناس آماتور سرشناس دیگری به نام داوگ برگر (Doug Berger) از زاویه دیگری به موضوع نگریست و این سوال را مطرح کرد که چگونه می‌توان لذتی را که در دنیای نجوم وجود دارد به دیگر مردم منتقل کند؟ و چرا نباید همه گروه‌ها یک برنامه مشترک در سال داشته باشند که به‌طور عمده مردم را به دیدن زیبایی‌های دنیای آسمان شب دعوت کنند تا آنها هم بتوانند از این موقعیت لذت ببرند؟ این ایده منجر به آن شد که در سال 1973، داوگ برگر به همراه انجمن نجوم کالیفرنیای شمالی اقدام به برگزاری اولین روز نجوم کنند. به سرعت این رویداد از مرزهای کالیفرنیای شمالی گذشت و لیگ انجمن‌های نجومی امریکا اقدام به برنامه‌ریزی و برگزاری آن در تمام امریکای شمالی نمود. پس از آن بود که آوازه این برنامه از مرزهای امریکا بیرون رفت و دیگر کشورها نیز علاقه‌مند به برگزاری آن شدند و بدین ترتیب لیگ نجومی این بار اقدام به هماهنگی برگزاری این مراسم در ابعادی بین‌المللی کرد اکنون نهادهای نجومی ملی و بین‌المللی و آموزش علم و نجوم به حمایت از این برنامه می‌پردازند.

در ایران این برنامه برای نخستین بار در سال 1380 برگزار شد. در آن سال رصدخانه آموزشی کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان (رصدخانه زعفرانیه) یک شب رصدی را به پاسداشت روز جهانی نجوم در شامگاه‌
16 اردیبهشت 1380 برگزار کرد. همان شب شبکه4 سیما به همین مناسبت نخستین برنامه آسمان شب را به روی آنتن فرستاد.

سال 1381 گرامیداشت روز جهانی نجوم ابعاد گسترده‌تری یافت. رصدخانه زعفرانیه تهران برنامه مفصلی را برگزار کرد و علاوه بر آن چند گروه دیگر در تهران نیز اقدام به برگزاری برنامه‌های مشابه کردند. در مشهد برنامه‌هایی با همکاری مرحوم دکتر عدالتی در گروه فیزیک دانشگاه فردوسی و روستای رباط سنگ برگزار شد و در سعادت شهر شیراز و چند نقطه دیگر نیز برنامه‌های مشابهی برگزار شد. اما از سال 82
این برنامه‌ها وسعت فراوانی یافت. در این سال برنامه‌هایی در دهها شهر ایران برگزار شد و در تهران نیز چندین مرکز برای این برنامه مورد توجه قرار گرفت. در این سال علاوه بر رصدخانه زعفرانیه تهران، کانون‌های پرورش فکری و گروه‌های محلی اقدام به برگزاری این مراسم نمودند. یکی از این برنامه‌ها از سوی دانش‌آموزان مدرسه فرزانگان تهران و با حمایت انجمن نجوم ایران در خانه هنرمندان تهران برگزار شد، به دلیل ایده‌های نوآورانه‌ای که از سوی دانش‌آموزان فرزانگان برای ترویج نجوم به کار گرفته شده بود جایزه بهترین ایده‌های نو در برگزاری روز نجوم را از سوی لیگ جهانی نجوم به دست آورد.

این روند با گستردگی بیشتری در سال‌های بعد ادامه یافت و در سال 1385 بیش از 100 گروه در سراسر ایران به این برنامه پیوستند و باعث شدند تا جایزه ویژه برگزاری روز جهانی نجوم به نمایندگی از برگزارکنندگان به هماهنگ‌کننده این برنامه (شاخه آماتوری انجمن نجوم ایران) اهدا شود.

امسال هم گروه‌های زیادی به فکر برگزاری روز نجوم هستند. شاخه آماتوری انجمن نجوم ایران روز جمعه 20 اردیبهشت را روز نجوم در ایران اعلام کرده است. اما مراسم امسال با سال‌های قبل بسیار متفاوت خواهد بود. نخست آن که سال آینده سال جهانی نجوم است و فرصت روز نجوم امسال می‌تواند پیش درآمدی بر برنامه‌های آن سال باشد. از سوی دیگر طرح رصدخانه ملی ایران این روزها در حال پیگیری است طرحی که نه تنها ایران را بعد از 700 سال صاحب رصدخانه‌ای همگام علم روز جهان خواهد کرد که تحقق اهداف سند چشم‌انداز بیست ساله در زمینه نجوم را نیز محقق خواهد ساخت. این مسائل در کنار عزم عمومی برای ایجاد بسترهای لازم برای حضور دوباره ایران بر قله‌های دانش جهان اهمیت برگزاری درست این روز را چند برابر می‌کند. برگزاری درست این روز نه تنها می‌تواند باعث علاقه‌مندی کودکان به نجوم شود بلکه از آن مهمتر آنها را با مسائل مربوط به حوزه علم آشنا می‌کند و باعث می‌شود که آنها نسل جدید از دانشمندانی را تشکیل دهند که می‌تواند آینده علمی ایران را تضمین کند. دختران و پسران خردسالی که در برنامه‌های روز نجوم شرکت می‌کنند می‌توانند سال‌ها بعد و به دلیل علاقه‌ای که در این روز برای آنها ایجاد شده است، چراغ دانش نوین در ایران را فروزان نگاه دارند.