رئیس ستاد نوسازی ناوگان حملونقل؛
اگرچه ظرفیت تولید فرآوردههای نفتی کشور در طول دو دهه گذشته رشد چشمگیری داشته، شتاب فزاینده مصرف همواره از رشد تولید پیشی گرفته است. این عدم توازن، پایداری تأمین سوخت را برهم زده و موجب شده است بنزین به متغیری اثرگذار در مدیریت منابع ارزی، تراز پرداختها و برنامهریزیهای کلان توسعهای تبدیل شود. محمدصادق عظیمیفر، مدیرعامل شرکت ملی پالایش و پخش فرآوردههای نفتی ایران، درباره وضعیت تولید و مصرف بنزین میگوید: «میانگین پنجماهه مصرف بنزین کشور حدود ۱۳۲ میلیون لیتر در روز بوده، در حالی که میانگین تولید پالایشگاهی و غیرپالایشگاهی نزدیک به ۱۲۲ میلیون لیتر در روز است. روزانه حدود ۱۰ میلیون لیتر کسری داشتیم که میبایست از محل واردات جبران میشد.» در حالی میانگین مصرف روزانه بنزین به مرز ۱۳۵ میلیون لیتر رسیده که حجم مصرف ماهانه از ۴ میلیارد لیتر عبور میکند و کل مصرف سالانه به رقمی نزدیک به ۴۹/۳ میلیارد لیتر بالغ میشود. البته در ایام اوج تقاضا مانند تعطیلات نوروز و سفرهای تابستانی، مصرف روزانه از مرز ۱۵۰ میلیون لیتر نیز فراتر میرود. با این حال، اختلاف روزانه میان تولید و مصرف بهطور میانگین بین ۱۰ تا ۱۵ میلیون لیتر است. جبران این کسری چند میلیون لیتری در روز، سالانه بار مالی بالغ بر میلیاردها دلار را به اقتصاد ملی تحمیل میکند؛ هزینهای که میتوانست در حوزههای زیرساختی و توسعه فناوریهای نوین انرژی صرف شود. بخش اعظم ناترازی سوخت نه به حوزه تولید، بلکه به ناوگان حملونقل در خیابانها و جادهها بازمیگردد. ناوگان فعال کشور به دلیل فرسودگی و مصرف بسیار بالا به یکی از کانونهای اصلی اتلاف انرژی بدل شده است؛ به این معنا که فرسودگی وسایل نقلیه عملا بخش بزرگی از تولید را پیش از آنکه ارزشافزودهای خلق کند، در باک خودروها میسوزاند. در کنار آن، مسائلی همچون کیفیت نامناسب سوخت و مصرف بالای موتور خودروهای داخلی نیز مزید بر علت شده است. با این حال، خودروهای فرسوده کانون اصلی اتلاف انرژی در شبکه حملونقل بهشمار میروند.
تعداد خودروهای فرسوده چقدر است؟
میانگین مصرف سوخت خودروهای داخلی نوشماره بین ۷ تا ۹ لیتر در هر ۱۰۰ کیلومتر اعلام شده است؛ در حالی که یک خودروی استاندارد روز دنیا کمتر از ۵ تا ۶ لیتر بنزین مصرف میکند. با این حال، سید محمد اتابک، وزیر صنعت، معدن و تجارت، از تلاش برای توسعه موتورهای هیبریدی و برقی با هدف کاهش مصرف سوخت خبر داد و گفت: خودروسازان در حال حاضر مصرف خودروهای خود را حدود ۷/۴ تا ۶/۷ لیتر اعلام میکنند. همچنین سالانه صدها هزار خودرو و موتورسیکلت جدید بدون اسقاط مؤثر و متناسبِ خودروهای فرسوده وارد چرخه تردد میشوند. در سالهای اخیر، سالانه حدود یک تا ۱/۲ میلیون خودروی جدید وارد چرخه شده، اما در بهترین حالت سالانه بین ۲۰۰ تا ۳۵۰ هزار خودرو اسقاط شده است؛ یعنی بهازای هر ۳ تا ۴ خودرویی که وارد خیابانها میشود، تنها یک خودرو خارج میشود. طبق گزارشهای وزارت نفت و شرکت ملی پالایش و پخش فرآوردههای نفتی، تنها حدود ۳/۵ میلیون خودروی فرسوده کشور روزانه رقمی معادل ۳۵ تا ۴۵ میلیون لیتر بنزین مصرف میکنند که نزدیک به یکسوم کل مصرف روزانه کشور است. طبق دادهها، از میان ۴۱/۲ میلیون وسیله نقلیه در حال تردد در کشور، بیش از ۲۲/۱ میلیون دستگاه در محدوده سن فرسودگی قرار دارند؛ به این معنا که بیش از ۵۳ درصد از کل ناوگان نقلیه کشور مشمول فرسودگی است. همچنین بین ۲/۶ تا ۳/۵ میلیون دستگاه خودروی سواری دارای سن بالای ۲۰ سال هستند. طبق اعلام ستاد نوسازی ناوگان و اسقاط خودروهای فرسوده، حدود یکمیلیون و ۹۰۰ هزار خودروی سواری فرسوده، نزدیک به ۷۰۰ هزار وانت فرسوده و ۱۶ هزار دستگاه کامیون کشنده با سن بالای ۵۰ سال در کشور وجود دارند. همچنین در بخش موتورسیکلت نیز بین ۵ تا ۸ میلیون دستگاه فرسوده در حال تردد برآورد میشود که بخش عمده آنها از نوع کاربراتوری هستند. هر موتورسیکلت کاربراتوری معادل ۷ خودروی سواری آلایندگی وارد هوا میکند. در مجموع و طبق گزارش این ستاد، نزدیک به ۱۴ میلیون دستگاه خودروی سواری و موتورسیکلت فرسوده در کشور تردد دارند که مصرف سوخت آنها سالانه نزدیک به ۲۰ میلیارد لیتر است و بهتنهایی ۴۰ درصد از کل سهم مصرف روزانه بنزین را تشکیل میدهند. بررسیها نشان میدهد اسقاط کامل این ۱/۹ میلیون خودرو، ظرفیت کاهش تقاضا تا ۱۵ الی ۲۲ میلیون لیتر در روز را دارد. این رقم بهتنهایی نهتنها ناترازی فعلی را پوشش میدهد، بلکه میتواند کشور را به تراز مثبت (صادراتی) بازگرداند.
تصمیمات جدید دولت برای اسقاط
اما چرا با وجود این آمار روشن، ناوگان نوسازی نمیشود؟ پاسخ را باید در قیمت بالای خودرو دانست. افزایش سرسامآور قیمت خودرو طی سالهای اخیر و بهویژه در یک سال گذشته، باعث شده است ارزش بازاری یک خودروی فرسوده برای مالک آن افزایش یابد و ارزش لاشه و برگه اسقاط جذابیت چندانی نداشته باشد. همچنین فاصله میان ارزش اسقاط و قیمت خرید خودروی نو بسیار زیاد است و دولت یا بانکها توان یا اراده تأمین وامهای بلندمدت با سود پایین را برای قشر آسیبپذیر (که عمده مالکان این خودروها هستند) ندارند. دولت با درک این موضوع، آییننامه اجرایی جدید ماده ۱۰ قانون ساماندهی صنعت خودرو را از ۱۲ شهریور ۱۴۰۵ عملیاتی کرد. طبق این آییننامه، سهمیههای سوخت نرخ اول و دوم خودروهای فرسودهای که اقدام به اسقاط نکنند، حذف میشود. همچنین تردد این وسایل در کلانشهرها و مناطق دارای طرح ترافیک و هرگونه تعویض پلاک آنها ممنوع شده است. علاوه بر این، دولت مشوقهایی نیز تعیین کرده است که شامل تسهیلات ۴۰۰ میلیون تومانی با نرخ سود ۸ درصد برای نوسازی و افزایش ارزش گواهی اسقاط تا ۶۰ میلیون تومان برای سواری و تا ۱۲۰ میلیون تومان برای دیزلها میشود. براساس سازوکار جدید، تولیدکنندگان داخلی خودرو و موتورسیکلت مکلف شدهاند بهازای تولید هر چهار دستگاه محصول، یک گواهی اسقاط معادل از مراکز اسقاط دریافت کنند. همچنین شمارهگذاری محصولات نیز منوط به ارائه گواهی اسقاط معادل شده است.
۲ میلیارد لیتر صرفهجویی در مصرف سوخت
محمدصادق حاتمی، رئیس ستاد نوسازی، اعلام کرد که در سه سال اخیر حدود ۶۸۰ هزار خودرو و وسیله نقلیه اسقاط شده که این میزان اسقاط، به گفته او، حدود دو میلیارد لیتر صرفهجویی در مصرف سوخت به همراه داشته است. حاتمی تأکید کرد که از سال ۱۳۸۵ تاکنون حدود دو میلیون و ۶۷۰ هزار دستگاه خودرو و وسیله نقلیه در کشور اسقاط شده که بیش از ۶۸۰ هزار دستگاه از این تعداد مربوط به سه سال اخیر بوده است. این عدد برای تحلیل ناترازی اهمیت زیادی دارد؛ به بیان ساده، اگر برآورد ستاد را مبنا قرار دهیم، خروج ۶۸۰ هزار وسیله نقلیه از چرخه در سه سال اخیر، در مجموع حدود دو میلیارد لیتر صرفهجویی سوخت ایجاد کرده است. رئیس ستاد نوسازی، مصرف سوخت حدود ۱۴ میلیون وسیله فرسوده را معادل ۱/۵ برابر ناترازی روزانه بنزین کشور دانست و گفت: اگر تنها یک میلیون خودروی سواری فرسوده نوسازی و جایگزین شود، سالانه حدود ۱/۲ میلیارد لیتر کاهش مصرف خواهیم داشت و اگر چهار میلیون موتورسیکلت فرسوده نیز از رده خارج و با نمونههای نو (بهویژه کممصرف یا برقی) جایگزین شود، حدود ۲/۱ میلیارد لیتر صرفهجویی به دست میآید.
حل ناترازی با نوسازی
طبق آمارها، کل مصرف بنزین کشور سالانه حدود ۴۹/۳ میلیارد لیتر است که بر پایه میانگین مصرف روزانه ۱۳۵ میلیون لیتر محاسبه میشود و سهم فرسودهها در آن بسیار چشمگیر است. برای رفع ناترازی بنزین، هزینه سرمایهگذاری جهت اسقاط ناوگان فرسوده بهمراتب کمتر، زودبازدهتر و منطقیتر از احداث پالایشگاه جدید است؛ چراکه اسقاط و نوسازی دو میلیون خودرو میتواند در کوتاهمدت کل کسری ۱۵ تا ۲۰ میلیون لیتری بنزین روزانه را به صفر برساند. از همین رو، سیاست اسقاط و جایگزینی با خودروهای کممصرف و استاندارد صرفا یک اقدام خودرویی نیست، بلکه یکی از سریعترین راهکارها برای کاهش مصرف بنزین، مهار ناترازی سوخت و حرکت به سمت بهرهوری انرژی محسوب میشود؛ بنابراین از منظر سیاستگذاری، این ارقام پیام روشنی دارد: نوسازی ناوگان فرسوده فقط یک اقدام حملونقلی نیست، بلکه باید یک پروژه ملی مدیریت انرژی باشد که همزمان دستاوردهای راهبردی متعددی از جمله کاهش مصرف، مهار ناترازی بنزین، کاهش هزینههای تأمین سوخت، کاهش آلایندگی، بهبود کیفیت هوا و ارتقای ایمنی را در پی دارد.
تسهیلات ۴۰۰ میلیون تومانی برای نوسازی
فرشاد مقیمی، معاون وزیر صمت و رئیس هیأتعامل سازمان گسترش و نوسازی صنایع ایران، میگوید: با جایگزینی خودروهای فرسوده با خودروهای نو، بسته به نوع وسیله نقلیه، میتوان ۴۰ تا ۵۰ درصد کاهش مصرف سوخت داشت. او اعلام کرد که اکنون روزانه بیش از ۲۰۰۰ دستگاه خودروی فرسوده اسقاط میشود. مقیمی با اشاره به تسهیلات ۴۰۰ میلیون تومانی با نرخ حدود ۸ درصد و بازپرداخت سهساله برای جایگزینی خودروهای فرسوده گفت: مالک خودروی فرسوده میتواند در سامانه مربوطه میان اسقاط یا جایگزینی انتخاب کند و در صورت انتخاب جایگزینی، بدون قرعهکشی به خودروساز معرفی شود.
گفتوگوی اختصاصی با معاون وزیر آموزش و پرورش
در گفتوگو با جامجم آنلاین مطرح شد
اصغر شرفی در گفتوگو با جام جم:
