آقا رشید؛ فیلسوف جنگ
مستند پنج قسمتی «فیلسوف جنگ» به کارگردانی محسن اردستانی رستمی، نخستین روایت تصویری جامع از زندگی، اندیشهها و نقش راهبردی شهید سپهبد غلامعلی رشید است؛ فرماندهی که بهدلیل دوری گزیده از رسانه و دوربینگریزی، یکی از دشوارترین سوژههای مستندسازی در میان فرماندهان ارشد به شمار میرفت. ایده ساخت این مستند از زمانی شکل گرفت که پژوهش درباره تاریخ شفاهی جنگ، نام سردار رشید را بهعنوان مغز متفکر و گرهگشای عملیات برجسته کرد؛ فرماندهی که برخلاف تصویر رایج از فرماندهان میدانی، جنگ را با عقلانیت و فلسفهای خاص دنبال میکرد و همواره در پی فهم چرایی و چگونگی دقیق نبرد بود.
این مستند که ساخت آن با چالشهای بزرگی ازجمله فقدان آرشیو شخصی سردار رشید و از بین رفتن بخشی از اسناد وی در حادثه انفجار منزلشان روبهرو بود، با تکیه بر روایت همرزمان، همسر و آرشیوهای مرکزی نیروهای مسلح، چهرهای عقلانی و استراتژیک از این ابراستراتژیست نظامی به تصویر میکشد؛ فرماندهی که حتی به تصمیمات خود در زمان جنگ نیز نگاهی نقادانه داشت و از اشتباهات درس میگرفت. فیلسوف جنگ با بسط مفهوم بازدارندگی ادراک شده در قسمتهای پایانی، نشان میدهد چگونه سردار رشید معتقد بود دشمن باید نهفقط از قدرت نظامی، بلکه از فکر، اراده و عقلانیت ایران بترسد و توان محاسبه درگیری را از خود سلب کند.
این مجموعه مستند، تلاشی است برای ارتقای فهم نسل جدید از اینکه جنگ تنها عرصه گلوله و خاکریز و حماسه نبوده، بلکه عرصه عقلانیت، محاسبه و تصمیمگیریهای بسیار پیچیده نیز بوده است؛ همانگونه که سردار رشید، جنگ را از سطح میدان به سطح فهم و بازدارندگی ارتقا داد. مستند فیلسوف جنگ به تازگی روی آنتن شبکه یک و افق رفته است.
چالشهای مستندسازی برای سوژه دوربینگریز
محسن اردستانی رستمی، کارگردان مستند فیلسوف جنگ، در گفتوگو با جامجم به بررسی ابعاد مختلف شخصیت سردار غلامعلی رشید و فرآیند دشوار مستندسازی درباره وی پرداخت. او در این گفتوگو، از تلاش برای ارائه تصویری متفاوت از یک فرمانده صحبت کرد که جنگ را از سطح گلوله و خاکریز، به سطح فهم، محاسبه و بازدارندگی ارتقا داده است.
اردستانی رستمی به بررسی علت انتخاب این سوژه پرداخت و بیان کرد: یکی از سختترین سوژهها برای مستندسازی در میان فرماندهان ارشد، سردار رشید است؛ چراکه ایشان بهشدت از حضور در مقابل دوربین و فضای رسانهای فراری هستند. او توضیح داد که ایده اصلی ساخت این مستند زمانی شکل گرفت که تیم تولید روی پروژه تاریخ شفاهی جنگ کار میکرد و متوجه شد در هرجا که بحث از گرههای کور و بنبستهای طراحی عملیات به میان میآید، نام سردار رشید بهعنوان مغز متفکر و گرهگشای عملیات مطرح میشود. از نظر او، نگاه سردار رشید به جنگ، نگاهی عقلانی و فلسفی بود که فراتر از احساسات صرف حرکت میکرد.
او درباره عنوان فیلسوف جنگ، عنوان کرد که این نام، ترکیبی از برداشت دیگران و نگاه شخصی خود اوست. از یکسو فرماندهان قدیمی بهدلیل تحلیلهای عمیق و نگاه استراتژیک به ایشان این لقب را دادهاند و از سوی دیگر، این مستند میکوشد نشان دهد که چگونه این نگاه فلسفی در تصمیمات عملیاتی او نمود یافته است.
جستوجو در دل آرشیوهای مفقود شده
این مستندساز در ادامه به چالشهای بزرگ تولید اشاره کرد و گفت: فقدان آرشیو شخصی و دوری این سردار از دوربین، بزرگترین مانع برای مستندسازی بود. او افزود که متأسفانه بخشی از اسناد و یادداشتهای قدیمی سردار رشید در حادثه انفجار منزل وی از بین رفته بود. به همین دلیل، تیم تولید مجبور شد برای پر کردن این خلأ، از تمامی منابع، ازجمله همرزمان، خانواده و آرشیوهای مرکزی نیروهای مسلح استفاده کند. او تأکید کرد که همسر سردار رشید نقشی بسیار کلیدی در این مسیر داشت و به دلیل سالها حضور در کنار ایشان، مانند یک دستیار پژوهشی دقیق، در صحتسنجی روایتها و ارائه جزئیات دقیق کمک کرد تا مستند دچار خطا یا غلو نشود.
اردستانی رستمی همچنین به وجه منتقدانه شخصیت سردار رشید اشاره کرد و گفت: این سردار بهشدت بهصراحت لهجه معروف بود و حتی به تصمیمات و عملیات خود در زمان جنگ نیز نگاهی نقادانه داشت. این کارگردان معتقد است همین توانایی در بازنگری و درسگرفتن از اشتباهات، همان وجه فیلسوفانه شخصیت اوست. اردستانی رستمی همچنین از مفهوم بازدارندگی ادراک شده گفت که یکی از ستونهای اصلی فکری سردار در سالهای پس از جنگ است؛ مفهومی که بر این پایه استوار است که دشمن نباید تنها از قدرت نظامی ایران بترسد، بلکه باید از فکر، اراده و عقلانیت ایران نیز بیم داشته باشد تا توان محاسبه درگیری را از خود سلب کند. او افزود: این موضوع در قسمتهای پایانی مستند، در بخش مربوط به دوران فرماندهی ایشان در قرارگاه مرکزی خاتمالانبیا، بهتفصیل تشریح شده است.
ارتقای جنگ از خاکریز به سطح محاسبات پیچیده
کارگردان این مستند در ادامه، از هدف اصلی خود گفت که قصد داشته تصویری از فرماندهی ارائه دهد که جنگ را عرصه محاسبه و تصمیمگیریهای پیچیده میبیند و نه صرفا میدان هیجان و نبرد فیزیکی. او اشاره کرد که سردار رشید همواره شخصیت خود را در پشت تاریخ جنگ و در کنار دیگران پنهان میکرد و به دلیل فروتنی زیاد، هر بار بحث را به سمت جمع یا اصل جنگ میبرد که این موضوع کار مستندساز را سختتر میکرد. بااینحال، اردستانی رستمی معتقد است از طریق تحلیلها و روایتهای دیگران، توانسته شخصیت ایشان را بازسازی کند.
وی با اشاره به بازخوردهای مثبت دریافتی، تاکید کرد: بسیاری از رزمندگان و فرماندهان قدیمی تأیید کردهاند که ویژگیهای او تازه در این مستند برای نسل جدید روشن شده است. او همچنین از امکان تبدیل این محتوای پژوهشی غنی به کتابی با عنوان فیلسوف جنگ خبر داد و ابراز امیدواری کرد که این اثر به نسل جدید کمک کند تا درک کنند جنگ، تنها عرصه حماسه نیست، بلکه عرصه عقلانیت، محاسبه و تصمیمگیریهای بسیار پیچیده نیز هست. او در نهایت نیز بر علاقه خود به کار درباره چهرههایی تأکید کرد که کمتر دیده شدهاند و به دلیل اهل رسانه نبودن، اثرگذاریهای بزرگشان کمتر بازگو شده است.
پیوند عمل و اندیشه سردار شهید
گفتوگو با محسن اردستانی رستمی نشان میدهد که مستند فیلسوف جنگ صرفا یک بازسازی تاریخی از وقایع دفاعمقدس نیست، بلکه تلاشی است برای بازتعریف مفهوم فرماندهی در ذهن مخاطب معاصر. این اثر با عبور از روایتهای صرفا حماسی و هیجانی، قصد دارد شکاف میان جنگ بهمثابه میدان نبرد و جنگ بهمثابه عرصه عقلانیت را پر کند. به نظر میرسد رویکرد اصلی این مستند، ارائه الگویی از یک فرمانده است که در عین حضور در خط مقدم، همواره با نگاهی استراتژیک در پی مدیریت پیچیدگیها و تبدیل قدرت نظامی به بازدارندگی فکری بوده است.
آنچه از این گفتوگو و شخصیت مورد مطالعه برمیآید، نشاندهنده پیوند عمیق میان عمل و اندیشه در زندگی شهید سپهبد غلامعلی رشید است؛ فرماندهی که برخلاف تصویر رایج از فرماندهان صرفا میدانی، جنگ را از سطح هیجان و گلوله، به سطح تحلیل، محاسبه و فهم عمیق از استراتژی ارتقا داد.
او با وجود نقش بیبدیل خود بهعنوان مغز متفکر و گرهگشای عملیات، شخصیتی دوربینگریز و بهشدت فروتن داشت که همواره خود را در خدمت اصل نبرد و در کنار جمع میدید. حتی باوجود چالشهای بزرگ تولید، ازجمله فقدان آرشیو شخصی و آسیب به اسناد قدیمی ایشان، پژوهشهای انجام شده با تکیه بر روایت همرزمان و دقت خانواده، توانسته بود میراث فکری او را بازسازی کند؛ میراثی که محور اصلی آن بر مفهوم بازدارندگی ادراکشده استوار است. این دیدگاه راهبردی تأکید دارد که قدرت واقعی در توانایی ترساندن دشمن از فکر، اراده و عقلانیت نهفته است، بهگونهای که دشمن از محاسبه درگیری با ایران باز بماند. در نهایت، این مستند با هدف معرفی این چهره کمتر دیدهشده، به نسل جدید میآموزد که در قلب حماسههای نظامی، لایهای از محاسبات پیچیده و اندیشههای راهبردی وجود دارد که بقای یک نظام دفاعی را تضمین میکند.
گفت و گو
در گفتوگو با جامجم آنلاین عنوان شد
چرا گرد و غبار در ایران تشدید شد؟ | حقابه تالابها مهمترین راهکار مهار ریزگردهاست
