درآمدی بر حفظ میراث معماری خطر در کمین یادگارهای کهن

گنجینه های هنر معماری باقیمانده از اعصار از چنان اعتبار و حیثیتی برخوردارند که حفاظت مستمر از آنها جزو اهداف مهم مراکز فرهنگی در سراسر جهان است امید می رود که ما نیز با داشتن پیشینه تاریخی طولانی و در اختیار داشتن بسیاری از این گنجینه ها به ارزش واقعی

کد خبر: ۱۱۴۶۰

آنها توجه کنیم و میراثی را که نبوغ نسلهای پیش را به نمایش می گذارد، پاس بداریم اگرچه حفظ میراث یک تمدن ، کاری آسان نیست ؛ ولی اگر بخواهیم خود را بشناسیم و از آن به عنوان پلی به سوی آینده استفاده کنیم چنین کاری بس ضروری است. میراث معماری ما نمایانگر تلقی گذشتگان ما و تبلور فلسفه و عملکرد آنان در طول تاریخ است و در عصر حاضر، این بناها، تنها آثار باقیمانده ای است که فضا و شکل چنین تلقی هایی را بیان می کند بسیاری از آثار معماری حتی آنها که قابل استفاده نیستند از آنجا که تاریخ گذشته را با خود همراه دارند، ارزشمندند. این مکانها یادگار حکومت ها و مردمی هستند که قرنها پس از روزگار آنها برجای مانده اند و این حضور به پایان سرنوشت آنان محدود نشده است در ایران بیش از چند دهه نیست که علاقه به شناخت فرهنگ پیشینیان گسترش یافته و توجه به معماری و بناهای تاریخی ، شکل سازمان یافته به خود گرفته است . به نظر می رسد که دولتها از ارزش آثار معماری باقیمانده آگاه شده و دریافته اند که از بین رفتن آنها، ضایعه ای غیرقابل جبران نه تنها برای ما بلکه برای بشر خواهد بود. میراث معماری دایما و به طور فزاینده در معرض خطرات ناشی از بی توجهی ها، تخریب عمدی )به منظور یافتن گنجینه یا مرمت ناشیانه یا احداث بنای جدید(، فرسایش و تاثیر عوامل جوی و انواع آلودگی های محیط قرار دارد حتی گردشگری و بازدید مردم ، وقتی به طور اصولی نباشد به تخریب این آثار می انجامد به همین دلیل حفظ آنها نیاز به آگاهی و مشارکت فعالانه همه مردم دارد و به بخش یا افرادی خاص محدود نمی شود امروزه آثار معماری ای که در گوشه و کنار کشور شناسایی می شوند تنها آنهایی نیستند که شایسته حفاظتند؛ بلکه بسیارند بناهایی که اگرچه مشخصات و مختصات موردنظر آیین نامه های میراث فرهنگی را ندارند؛ ولی در زمان و مکان خود بخشی از تاریخ به شمار می رفته اند و الگو و سبک معماری عصر خود را بیان می کنند و با تفسیر و بررسی آنها، گوشه هایی ناشناخته از تاریخ روشن می شود. حفاظت از این آثار نه تنها به عنوان یادگارهای باارزش تاریخی ضرورت دارد؛ بلکه برای سنجش و درک هویت یک ملت واجب است . با ارائه تعریف جدیدی از مفهوم میراث که دربرگیرنده مفاهیم فراگیر و تازه تری از تاریخ و فرهنگ است ، شناخت و معرفی این آثار می تواند در ابعاد وسیعتری تاثیرگذار باشد یک اثر ممکن است ساختمانی کوچک یا دور افتاده و یا عمارتی در حد بناهای باشکوه تخت جمشید باشد؛ همه اینها متعلق به تاریخ و میراث معماری ما دارند بناهای مخروبه روستای خرانق )یزد( به همان میزان به شناخت تاریخی دوره ای از زندگی مردم ما کمک می کنند که بنای کاخی بر جای مانده از دوره صفویه شناسایی و حفاظت از میراث معماری ، در گرو همکاری و همراهی جامعه است و نمی تواند محدود به وظایف یک سازمان باشد. باید اقداماتی صورت گیرد که علاقه و توجه مردم به تاریخ و دستاوردهای مادی آن جذب شود و این مقوله با ارزش در نیازهای روزمره گم نشود در حال حاضر نیاز به یک برنامه جامع و استراتژی کلان برای حفظ میراث معماری کشور احساس می شود اگر بخواهیم بقای آنچه بر جای مانده را تضمین کنیم ، معرفی و اجرای این برنامه بسیار ضروری است.درک مسوولانه از تاریخ و فرهنگ و نیز تجزیه و تحلیل پویا و مستمر مسوولیت های متولیان میراث را افزایش خواهد بود یک برنامه جامع و بلندمدت )در کنار برنامه ها و اقدامات حفاظتی مقطعی ( می تواند همبستگی و تداوم امر حفاظت را شکل دهد تدوین این برنامه ، نیاز به ایجاد نگرشی نو نسبت به حفظ میراث معماری و اندیشه معماران در طول تاریخ دارد و برای تحقق این امر از یک طرف باید پیوندی صمیمانه میان هنرشناسان ، معماران ، صاحبنظران علوم انسانی و پژوهشگران تاریخ پدید آورد و از طرف دیگر، عامه مردم را با آموزشی فراگیر، به حفظ هویت فرهنگی خود علاقه مند کرد. امروزه به حفاظت از بناهای تاریخی جدا از نیازهای روزمره زندگی نگریسته می شود و توجه جامعه به این مقوله اگر هم وجود داشته باشد در مراحل و اولویت های بعدی و غیرضروری زندگی است به همین دلیل است که این یادگارهای پرارزش و بی همتا اگر در معرض انهدام هم قرار گیرد تنها افسوس کسانی را برمی انگیزد که به این ارزشها آگاهند و معمولا با سکوت افکارعمومی روبه رو می شود. تا زمانی که حفاظت از میراث فرهنگی ، از محدوده امری حرفه ای و تخصصی )به معنای عام ( بیرون نیاید و با مردم عادی درباره آن گفتگو نشود این امکان که بتواند جایگاه شایسته خود را بیابد بسیار ضعیف است برای این کار نخست باید همبستگی جوانان را که اکثریت نسل امروزی را تشکیل می دهند برانگیخت و سپس سایر آحاد جامعه را با مفاهیم و ارزشهای آن آشنا کرد در این راه ، وسایل ارتباط جمعی و رسانه ها، بهترین عملکرد را میتوانند ارائه دهند از طرف دیگر تجدیدنظر در نگرش به مسائل فرهنگی بویژه در حوزه میراث معماری در محیطهای آموزشی و دانشگاهی ، امری ضروری است ؛ معماران ما و نیز محافل آموزشی ، دارای شناختی محدود و سطحی از این مقوله اند و زمانی که موضوع پرداختن به آن مطرح می شود، بصورتی گذرا و غیرعلمی و حتی بدون بررسی تاریخی از کنار آن می گذرند دو ضرورت مبرم وجود دارد: یکی لزوم تجزیه و تحلیل مجدد تاریخ معماری ایران که کار دانشوران و روشنفکران در زمینه زادشناسی معماری ، تاریخ شناسی و جامعه شناسی تاریخی است و دیگری ضرورت دستیابی به دیدی متفاوت نسبت به حفاظت آثار معماری که وظیفه معماران و متخصصان امر حفاظت است پیدایش دیدی جدید نسبت به تاریخ و بویژه تاریخ معماری ایران ، ناگزیر پیامدهای عمده در تمام زمینه ها، از جمله آینده معماری ما خواهد داشت به طور خلاصه ما نیاز داریم به : الف( اتخاذ استراتژی کلان و تهیه طرح جامع و بلندمدت برای حفاظت از آثار معماری ؛ به گونه ای که همه ابعاد تاثیرگذار در امر میراث را دربرگیرد اجرای این طرح ، نیاز به آموزش همگانی و بسیج فعالانه نیروهای مردمی دارد؛ اما در وهله نخست چنین برنامه ای باید از محدوده های زمانی فعلی فراتر برود و نگرشی جامع در قالب برنامه های درازمدت به حفظ میراث داشته باشد ب( بررسی و تجدیدنظر در آیین نامه ها و قوانین حفاظت بناهای معماری : در این زمینه می توان از صاحبنظران خواست تا تعریف جدیدی از میراث معماری که باید مورد حفاظت قرار گیرد، ارائه کنند؛ بویژه حفاظت از بناها و مجموعه هایی که در حال حاضر خارج از آیین نامه های میراث فرهنگی قرار دارند؛ اما هر کدام به گونه ای بیانگر تاریخ و الگوی ساخت در زمان خود هستند ج( ایجاد کمیته های مشترک و همکاری منطقه ای برای حفاظت از بناهای معماری بین کشورهایی که دارای فرهنگ ، باورها و تکنیک های معماری مشترک در دوره های مختلف تاریخی بوده اند، تا بتوان از آنچه به عنوان میراث مشترک فرهنگی یاد می شود، حفاظت کرد. تاریخ ما منطقه وسیعی از جهان امروز را دربرمی گیرد و آنچه از این معماری ، در کشورهای مختلف ، بویژه در کشورهای همجوار بر جای مانده است ، تعلق به تاریخ معماری ما دارد چ( انتشار اطلاعات درباره میراث معماری در رسانه ها، به گونه ای که به تشویق عملیات حفاظتی کمک کند. این کار همراه با آموزش همگانی در میان نوجوانان و جوانان و تشکیل نهادهای مدنی ، کمیسیون های محلی و ناحیه ای میراث )متشکل از متولیان میراث فرهنگی ، شوراهای محلی و مراکز آموزشی و فرهنگی ( به نوعی مشارکت همگانی را در امر حفاظت از آثار معماری و بناهای تاریخی سبب خواهد شد ح( ایجاد صندوق حمایت از بناهای تاریخی و تخصیص بودجه لازم برای پیشگیری از خرابی آثار معماری اعم از آثاری که زیرپوشش سازمان میراث فرهنگی قرار دارند یا ندارند بودجه این صندوق از محل کمکهای سازمانهای غیردولتی ، بخش خصوصی ، بانکها و تخصیص اجباری درصدی از درآمد شهرداری ها و اوراق مشارکت ملی تامین خواهد شد.