حسین کعبی: وقتی فیگو را در جام جهانی زدم....
پشتپرده نقدهای ترامپ به سازمان ملل
سازمان ملل متحد، یک سازمان حقوقی،سیاسی و یگانه سازمان قدرتمندی است که بر کارکردهای حکومتها نظارت میکند، اما واقعیت این است که جنبههای سیاسی در کارکرد این نهاد بر جنبههای حقوقی آن غلبه کرده و در بیشتر موارد ابعاد حقوقی آن را تحتالشعاع قرار داده است.
این سازمان در طول عمر خود، فراز و نشیبهای زیادی را از لحاظ تصمیمگیری و استقلال پیموده و در دورانهای مختلف به دلیل مداخلات کشورهای قدرتمند، بارها خود را از ایفای نقش حقوقی و سیاسیاش در عرصه بینالمللی ناتوان دیده است.
دکتر بهزاد خوشاندام، کارشناس سازمانها و پیمانهای بینالمللی و پژوهشگر سیاست خارجی و مسائل بینالمللی معتقد است که تاکنون ایجاد اصلاحات برای بالا بردن رضایتبخشی و بهرهوری سازمان ملل متحد به جای قابل قبولی نرسیده و در حقیقت سازمان ملل متحد به عنوان سازمانی مطرح است که در معرض انتقادات قابل توجهی قرار دارد. وی در گفتوگو با جام سیاست در این زمینه به سوالاتمان پاسخ داده که میخوانید.
آیا عملکرد سازمان ملل با توجه به ساختاری که دارد، رضایتبخش بوده است؟
بخش رضایتبخشی نسبت به عملکرد سازمان ملل متحد با توجه به ساختار موجود، هدف اصلی و اولیه شکلگیری سازمان ملل متحد نبوده و این سازمان با توجه به ساختار فعلی اهداف و اصولی که با توجه به مواد یک و 2 منشور درصدد دستیابی به آن است توفیقی نداشته است، البته رضایتبخشی در رابطه با کارکرد و عملکرد و پیامدهای نقشآفرینی سازمان ملل متحد را باید براساس همین اهداف و اصولی که براساس منشور ملل متحد برای آن طراحی شده مورد ارزیابی قرار داد و با توجه به همین اهداف و اصول است که میتوانیم مقوله اثربخشی یا رضایتبخشی از سازمان ملل متحد را در طول هفت دهه گذشته مورد تحلیل قرار دهیم. رضایتبخشی با توجه به عملکرد بیش از 70 ساله سازمان ملل متحد موافقان و مخالفان قابل توجهی دارد که در حقیقت در ارتباط با مقوله رضایتبخشی لزوم ایجاد اصلاحات در ساختار عملکرد و پیامدهای در حقیقت نقشآفرینی قدرتهای بزرگ در ساختار سازمان ملل متحد را امروزه خیلیخیلی مطرح کرده و به همین خاطر در دوره کوفی عنان دبیرکل پیشین سازمان ملل متحد بحثهای جدی برای بالا بردن رضایتبخشی از عملکرد و ساختار سازمان ملل متحد مطرح شد تا اصلاحات در سازمان ملل متحد دنبال شود، اما از زمان کوفی عنان تاکنون ایجاد اصلاحات برای بالابردن رضایتبخشی و بهرهوری سازمان ملل متحد به جای قابل قبولی نرسیده و درحقیقت سازمان ملل متحد به عنوان سازمانی مطرح است که در معرض انتقادات قابل توجهی قرار دارد. حتی شاهدیم ترامپ هم در موضعگیریهای انتخاباتی ریاستجمهوری خود انتقادات قابل توجهی به سازمان ملل متحد وارد کرد که همچنان مقوله رضایتبخشی از مهمترین دغدغههای بینالمللی در ارتباط با ساختار سازمان ملل متحد و عملکرد آن و کارکرد نهادهای مختلفش از جمله ساختار شورای امنیت سازمان ملل متحد است.
سازمان ملل در مورد بحرانهای جهانی که در دهه اخیر به اوج خود رسیده چه عملکردی داشته است؟
درمجموع یکی از مهمترین اهداف عملکردی سازمان ملل متحد، عملکرد شورای امنیت است که مهمترین وظیفهای که در ارتباط با شورای امنیت سازمان ملل متحد دارد، حفظ صلح و امنیت بینالمللی براساس مواد مختلف منشور ملل متحد، ازجمله فصل هفتم منشور ملل متحد است که وظیفه اصلی سازمان ملل متحد را در مرحله اول حفظ صلح و امنیت بینالمللی و در مرحله بعدی ارتقای صلح و امنیت بینالمللی قلمداد میکند. براساس مواد 24 و 25 منشور ملل متحد درحقیقت وظیفه اصلی شورای امنیت سازمان ملل متحد، حفظ صلح و امنیت بینالمللی است که در بحرانهای اخیری که در ابتدای هزاره سوم به وقوع پیوسته مانند بحرانهای مهمی مثل افغانستان، عراق و بحرانهایی که بعد از بهار عربی در منطقه شکل گرفته مثل بحران لیبی و عراق یا دوران جدید که داعش هجوم آورده، یا بحث سوریه، یا بحث اوکراین از سال 2014 شاهد هستیم که رقابت یا تخاصم، یا در مواردی رویارویی قدرتهای بزرگ در داخل شورای امنیت در ارتباط با بحرانهای بینالمللی، حفظ صلح و امنیت بینالمللی را دچار معضلات چالشها و آسیبهای قابل توجهی کرده است و باعث شده چندین بار شورای امنیت سازمان ملل متحد در ارتباط با بحرانهای مهم منطقهای بعد از 2003 تصمیمات تاریخی قابل توجهی اتخاذ کند که از جمله آنها میتوانیم به قطعنامه 1971 و 1973 شورای امنیت سازمان مللل متحد در ارتباط با بحران لیبی اشاره کنیم که بحث مداخله بشردوستانه یا اصل محدودیت حمایت را در آنجا اجرایی کرد و باعث مداخلات غیرقانونی و فارغ و فراتر از منشور ملل متحد در ارتباط با بحران لیبی شد که پیامدهای آن همچنان در تمامی این بحرانها، از جمله بحران عراق، اکراین، لیبی، افغانستان سوریه و دیگر بحرانها دیده میشود. وضعیت حفظ صلح و امنیت بینالمللی مهمترین دغدغه سازمان ملل متحد است، اما تصمیمات این سازمان آسیبهای قابل توجهی داشته که پیامدهای آن دامنگیر بسیاری از کشورهای منطقه، خاورمیانه و شمال آفریقا و حتی بازیگران فرامنطقهای مثل آمریکا و اتحادیه اروپا و روسیه و چین و دیگر کشورها شده است که در ارتباط با این موضوع بحثهای بسیار عمیقتری میتوان داشت.
بحث تحریمهایی که از طرف شورای امنیت سازمان ملل متحد علیه برخی کشورها صورت گرفته قدرت بازدارندگی خود را طی زمان از دست داده، به نظر شما این تحریمها قابلیت اجرایی شدن دارد یا باید سازمان ملل تجدیدنظری در ارتباط با نظراتش داشته باشد؟
در ارتباط با بحث اجرایی شدن یا ضمانت اجرایی یا موثر بودن تحریمهای شورای امنیت سازمان ملل متحد در مورد بحرانها، بحثهای زیادی مطرح شده، ولی اجماع قابل توجهی در این حوزه موضوعی وجود ندارد که آیا تحریمهای بینالمللی باعث تغییر برخورد یک دولت یا باعث پیچیدهتر شدن و عمیقترشدن موضوع حفظ امنیت صلح بینالمللی میشود. بنابراین نکته اول این است که اجماع قابل توجهی در این حوزه بین کارشناسان موضوعی وجود ندارد، بسیاری عنوان میکنند که فارغ از ماهیت تحریمهایی که علیه کشورهای مورد هدف شورای امنیت سازمان ملل متحد، وارد فاز اجرایی و عملیاتی میشود باید پیامدهای سنگین تصمیمات اتخاذی شورای امنیت سازمان ملل متحد را در زمینه حوزههای بشردوستانه یا نقض حقوق بشر مورد توجه قرار داد یا به پیامدهای عینی و عمدتا منفی آن توجه داشت، سپس در مرحله دوم میتوان گفت که آثار و پیامدهای بشردوستانه تصمیمات اتخاذی شورای امنیت سازمان ملل متحد در ارتباط با تحریمها را ارزیابی کرد که البته این امر فوقالعاده پیچیده است و در موارد قابل توجهی باعث شده بحرانهای بسیار جدیتری از بحرانهایی که قبلا وجود داشته در ارتباط با کشورهایی که مورد هدف تحریمهای سازمان ملل متحد هستند به وقوع بپیوندند، لذا مورد اجماعی در این زمینه بین کارشناسان وجود ندارد.
آیا در شرایط فعلی نباید ساختار سازمان ملل تغییر کند؟
در فضای موجود بینالمللی با توجه به پیچیدهتر شدن بحرانهایی که در دستور کار شورای امنیت سازمان ملل متحد هست به خاطر بدبینیها و عدمنگاه کارشناسی که به سازمان متحد از سوی قدرتهای بزرگ، عمدتا صحبت از ایجاد اصلاحات واقعی مورد انتظار قدرتهای در حال توسعه و قدرتهای در رده اول جهانی در فضای بینالمللی اگر حتی در دستور کار قرار گیرد ولی به نظر نمیرسد که در بازه زمانی کوتاهمدت قابلیت تحقق داشته باشد. آقای ترامپ قرار است در اجلاس پیش رو یعنی هفتاد و دومین اجلاس مجمع عمومی سازمان ملل متحد میزبان برگزاری چنین اجلاسی از طرف گروههای همسو با ایالات متحده آمریکا باشد تا برای اینکه بتواند اصلاحاتی را به ساختار و عملکرد و روند تصمیمگیری و روند عضویت اعضای مختلفی در ساختارهای سازمان متحد داشته باشند، ولی به نظر میرسد با توجه به وضعیت چندقطبی که در ارتباط با کارکرد نهادهای مختلف سازمان ملل متحد اکنون در حال وقوع است و با توجه به وضعیت پیچیدهای که اشاره داشتیم، در کوتاهمدت نباید انتظار داشته باشیم اصلاحاتی که از سوی دولتهای در حال توسعه و کشورهای قدرتمند و دیگر بازیگران اصلاح در ساختار سازمان ملل متحد مورد انتظار است در کوتاهمدت به وقوع بپیوندد.
گفت و گو
