آسیب‌شناسی نظرسنجی‌های رسانه‌ای

در عصر حاضر، نظرسنجی‌ها از یک سو به یکی از منابع عمده درآمد در موسسات تحقیقاتی تبدیل و از سوی دیگر ابزاری مهم و مورد استفاده تصمیم‌گیران و صاحبان اندیشه شده است. در کشور ما نیز مراکز و موسسات تحقیقاتی معتبری برای نظرسنجی درباره مسائل و رویدادهای مختلف جامعه وجود دارند که گاه با پیش بینی‌های نزدیک به واقع خود، بر اعتبار نظرسنجی‌ها می‌افزایند.

نکته حائز اهمیت آن‌که برخی نظرسنجی‌ها معمولا با مشکلاتی مواجه هستند؛ مشکلاتی که ناشی از مواردی چون «جنبه‌های فنی و روش‌شناسی»، «اوضاع و شرایط موجود در جامعه»، «حساسیت نسبت به نظرسنجی در بین مردم»، «ضعف در توجیه مردم در خصوص نظرسنجی»، «استفاده از شیوه نادرست نمونه‌گیری» و «روش‌های آماری غلط» بوده است. از سوی دیگر نتایج نظرسنجی‌ها زمانی قابل اطمینان و اعتبار است که محدودیتی وجود نداشته باشد.

باید دانست که در نظرسنجی اگر پرسش‌ها به گونه‌ای تدوین شود که شبهه‌ای ایجاد نکند یا به گونه‌ای نباشد که پاسخ‌ها را به سمت حمایت از گروه یا موضوع خاصی سوق بدهد، تحقیق را با خطا مواجه نمی‌کند.

نباید کاری کرد مردم از نظرسنجی به عنوان یک امر بیهوده و بی‌فایده یاد کنند. آنها باید به این باور برسند که نظرسنجی‌ها تاثیر زیادی در تصمیم‌گیری‌های مسئولان داشته و می‌تواند در نهایت دردی از آنها دوا کند. بدیهی است تلاش نکردن در این زمینه باعث می‌شود برخی از مردم، یا همواره از پاسخ به پرسش‌ها امتناع ورزند یا این‌که با احتیاط و دور از نظرات واقعی خودشان، اظهارنظر کنند. نکته حائز اهمیت دیگر در صحت نتایج نظرسنجی، انتخاب شیوه آن است. متناسب با موضوع و گستردگی آن و نیز جامعه هدف، می‌توان از یک یا ترکیبی از چند نوع نظرسنجی حضوری، تلفنی، پستی، اینترنتی و پیامکی استفاده کرد . بدیهی است انتخاب روش یا روش‌های نادرست نظرسنجی به منظور نیل به اهداف و منافع خاص منجر به نتایجی خواهد شد که از آن به عنوان «نظرسازی» یاد شد.

راه‌حل چیست؟ برای این‌که از علمی بودن یک نظرسنجی آگاه شویم باید بدانیم چه کسی نظرسنجی را انجام می‌دهد؟ منابع مالی نظرسنجی را چه کسی تامین می‌کند؟ چرا این نظرسنجی انجام شده است؟ نمونه آماری چگونه انتخاب شده است؟ تعداد نمونه آماری چند نفر است؟ نظرسنجی چه موقع انجام شده است؟ روش اجرایی نظرسنجی چگونه بوده است؟ پرسشنامه چگونه تنظیم شده است؟ آیا نتایج براساس پاسخ همه پاسخگویان است؟ نظرسنجی‌های دیگر درباره این موضوع به چه نتایجی دست یافته اند؟ آیا یک چیز را گفته‌اند؟ اگر با هم تفاوت دارند دلیل آن چیست؟

نکته پایانی آن‌که، به دلیل گسترش و گرایش بیش از پیش مردم به فضای مجازی، یکی از شیوه‌هایی که اخیرا نسبت به سایر شیوه‌های نظرسنجی، مورد استفاده فراوان قرار می‌گیرد، نظرسنجی اینترنتی است که اگرچه از مزایای زیادی چون «در اختیار گذاشتن فرم‌های نظرسنجی برای مخاطبان در اقصی نقاط جهان با هزینه‌ای بسیار پایین و با سرعت بسیار بالا»، «افشا نشدن نظرات پاسخگویان و امکان ارائه پاسخ بدون نگرانی»، «حذف هزینه‌هایی از قبیل استخدام پرسشگر، نقل مکان آنان به محل‌های پرسشگری، ارسال و جمع‌آوری پرسش‌نامه و بسیاری از هزینه‌های دیگر»، «استخراج، تجزیه و تحلیل سریع و آسان آمار نظرسنجی توسط مدیران سایت نظرسنجی» و «امکان شرکت همزمان ده‌ها هزار نفر در نظرسنجی» برخوردار است ولی نباید از معایب این نوع نظرسنجی، همچون «امکان دسترسی نداشتن همه جامعه آماری مورد نظر به اینترنت»، «امکان رای‌دهی مکرر کاربران»، «عدم امکان انتخاب نمونه آماری» و «امکان دستکاری سایت‌های نظرسنجی توسط مدیران سایت در هر مرحله و به دلخواه خود آنها» غافل بود.

حسین فراهانی‌نیک

کارشناس آمار و رسانه