از شجاعت ساختگی تا صداقت واقعی

گاهی در برخی رسانه‌ها، اخباری منتشر می‌شود و در آن از موفقیت غیرعادی که ایرانی‌ها به دست آورده‌اند، خبر می‌دهد. معمولا خبرنگاران متعهد سعی می‌کنند موضوع را با قلمی شیوا و به دور از هر گونه تعصبات کاذب، برای مخاطبان شرح دهند، اما متاسفانه گاهی شاهد انتشار خبرهایی هستیم که یا از اساس دروغ هستند، یا بشدت در آنها غلو شده است. این خبرها معمولا تیترهای جنجالی و اغلب اثبات‌ناپذیر دارند و بوضوح در متن آنها شاهد یک نگارش احساسی هستیم.

نمونه اخیر یکی از اینها، انتشار شایعه‌ای با عنوان «ایران؛ شجاع‌ترین کشور جهان» در یکی از خبرگزاری‌ها بود که این روزها بازتاب زیادی در شبکه‌های اجتماعی نیز داشت. این شایعه به این موضوع اشاره می‌کند که ناسا (و در واقع مسئولان برنامه مارس‌وان) اسامی 705 نفر از داوطلبان سفر یک‌طرفه به مریخ را منتشر کرده و در میان آنها اسامی 7 ایرانی نیز به چشم می‌خورد. در نهایت خبرنگار اسامی داوطلبان ایرانی را گفته و سپس به استناد به همین مطالب ادعا می‌کند که ایران شجاع‌ترین کشور جهان است. خبر یادشده با یک متن تقریبا ثابت در اغلب خبرگزاری‌ها و رسانه‌های آنلاین بازنشر شد و حتی برخی از آنها انتخاب ایران به عنوان شجاع‌ترین کشور جهان را به ناسا نسبت دادند. در پایان خبر نیز وبگاه برنامه مارس‌وان به عنوان منبع خبر ذکر شد.

برنامه مارس‌وان چیست؟

این برنامه را یک شرکت خصوصی هلندی در سال 1389 شمسی/ 2010 میلادی آغاز و هدف آن انجام سفرهای سرنشین‌دار یک طرفه به مریخ اعلام شد. این شرکت مدعی است یکی از موانع مهم در فتح مریخ بحث فناوری بازگشت از آن است و اگر ما این مرحله را حذف کنیم و در این سیاره کلونی‌هایی برای اقامت دائم و ابدی بشر بسازیم، تسخیر این سیاره تا قبل از سال 1409 شمسی/ 2030 میلادی امکان‌پذیر خواهد بود.

بیشتر کارشناسان این برنامه را از اساس یک کار تبلیغاتی می‌دانند. برخی دیگر هم اعتقاد دارند در شرایطی که با توسعه فناوری فضایی، امکان سفر برگشت‌پذیر به مریخ در کمتر از سه دهه آینده فراهم می‌شود، لزومی به پذیرش ریسک سفر یک طرفه به مریخ (با فرض در دسترس بودن این فناوری در امروز) نیست و این کاری بیهوده است که فقط باعث به خطر افتادن جان انسان‌ها می‌شود.

چرا این خبر دروغ است؟

اول از همه باید گفت برنامه مارس‌وان اساسا هیچ ارتباطی با سازمان فضایی آمریکا (ناسا) ندارد و این سازمان هیچ‌گونه همکاری یا حمایت مالی از این برنامه نکرده است.

منبع این خبر وبگاه برنامه مارس‌وان اعلام شده، در حالی که با مراجعه به این وبگاه خبری با چنین محتوایی وجود ندارد. وبگاه مارس‌وان بتازگی فهرستی صد نفره از میان 200 هزار داوطلب سفر یک‌طرفه به مریخ منتشر کرده است که در میان آنها تنها ملیت دو نفر با نام‌های سحر و صادق به طور رسمی ایرانی ذکر شده است. راستش را بخواهید ماجرای فهرست 705 نفره به خبر دو سال پیش مربوط است. وقتی در اردیبهشت 93 اعلام شد در پی برنامه گزینشی مارس‌وان اسامی هفت ایرانی در فهرست 705 نفره مارس وان اعلام شده بود که در این صورت اشتباه یک خبرگزاری در انتشار خبر نبش‌قبر شده‌ای از دو سال پیش به عنوان خبر روز، جای تأمل در اعتبار آن دارد.

تیتر این خبر اثبات‌ناپذیر است. چه معیاری می‌توان برای شجاعت در نظر گرفت؟ آیا حضور در برنامه فضایی مارس‌وان را می‌توان معیاری بر سنجش شجاعت کشورها دانست؟ اگر هم باشد، این شجاعت بر چه اساسی تعریف شده است؟ اگر ملاک را تعداد افراد بدانیم، حضور دو نفر از یک کشور حتی در فهرست صد نفره تازه اعلام شده مارس‌وان آمار بالایی است؟ فکر نمی‌کنید تعداد چینی‌ها، هندی‌ها و آمریکایی‌ها در این فهرست بیشتر از دو نفر ایرانی باشد؟ و اگر هم منظور عملکرد افراد است، هنوز سنجشی صورت نگرفته است!

محمدرضا رضایی

جام‌جم