جذابیت‌های دراماتیک تاریخ معاصر

این جمله و باور در تلویزیون هم نمود خاص خود را داشته تا جایی که در سریالی همچون دایی جان ناپلئون شخصیت اصلی، همه اتفاقات را به این استعمارگر پیر و مکار نسبت می‌دهد و البته سایر قدرت‌های بزرگ در طول تاریخ ایران همواره دوست داشته‌اند که این باور عمومی قدرت یابد تا بتوانند در سایه این غفلت تاریخی به منافع خود برسند.

سریال کیف انگلیسی ساخته سیدضیاءالدین دری به جرات یکی از بهترین سریال‌هایی است که به تاریخ دهه‌های ابتدایی قرن حاضر می‌پردازد و از دل یک درام عاشقانه به خوبی اتفاقات تاریخی آن دوران را واکاوی می‌کند. این مجموعه در 13 قسمت در سال 78 تولید و از شبکه اول سیما پخش شد که در زمان اولین پخش با استقبال بسیار خوب بینندگان تلویزیون همراه شد. این استقبال البته دلائل مختلفی همچون گروه بازیگران یا موسیقی خاطره انگیزش داشت، اما بدون شک درام این سریال بیشترین تاثیر را روی جذب مخاطب داشته است.

سیدضیاءالدین دری و سریال تاریخی

دری با کیف انگلیسی و چند فیلم سینمایی با موضوعات تاریخی نشان می‌دهد به این ژانر و البته دوره تاریخی خاص علاقه بسیاری دارد. گویی دغدغه تاریخ معاصر در 100 سال گذشته از نظر او می‌تواند کلید شناخت راه‌های برون رفت از عقب‌ماندگی و سلطه قدرت‌های بزرگ باشد. در کیف انگلیسی این عقب‌ماندگی و سلطه به شکلی دراماتیک و داستانی بیان می‌شود تا جایی که بیننده روند وادادگی منصور ادیبان در مقابل این استعمار پیر را به چشم می‌بیند.

دری در سینما چندان موفق نبوده، اما جنس تلویزیون را به خوبی می‌شناسد و تنها با دو مجموعه تبدیل به یکی از فیلمسازان صاحب سبک و نگاه در این حوزه می‌شود تا جایی که سال‌ها بعد وقتی با اثر دومش کلاه پهلوی به تلویزیون بازمی‌گردد همه انتظار یک کیف انگلیسی دیگر از او دارند و با آن مقایسه‌اش می‌کنند. این مقایسه نشان می‌دهد کیف انگلیسی از آن دسته سریال‌هایی است که به عنوان یک نمونه خوب از سریال‌های تاریخی و البته سیاسی توانسته جای خود را در بین مخاطبان پیدا کند.

دری فیلمسازی است که با وجود تعداد اندک آثارش در تلویزیون دارای جایگاه مهمی در عرصه سریال‌سازی خصوصا در حوزه تاریخ معاصر است.

داستان کیف انگلیسی

منصور ادیبان بعد از تحصیل رشته حقوق در فرانسه به ایران بازمی‌گردد و در کنار تاسیس یک روزنامه سعی می‌کند وارد مجلس شورای ملی شود، اما بار اول موفق نمی‌شود. دوره بعد با کمک دختری به نام مستانه که پدری صاحب نفوذ دارد، وارد مجلس شورای ملی می‌شود و به دلیل نزدیکی پدر مستانه به انگلیسی‌ها به آرامی تحت تاثیر آنها قرار می‌گیرد.

داستان اصلی یعنی خودباختگی یک جوان ایرانی تحصیلکرده در مقابل انگلیسی‌ها و فرهنگ استعماری به آرامی و البته در بستر داستانی عاشقانه شکل می‌گیرد. در ابتدای آشنایی، مستانه عاشق منصور است، اما او بشدت درگیر خانواده و تفکر مذهبی و خانوادگی خود است و در پایان داستان وقتی منصور احساس می‌کند عاشق مستانه شده با پاسخ منفی او روبه‌رو می‌شود.

داستان منصور ادیبان و مستانه حکایت وادادگی بسیاری از شبه‌روشنفکرانی است که در مواجهه با فرهنگ بیگانه احساس خودباختگی و بیگانگی می‌کنند و همین نکته باعث می‌شود بسیاری از تحولات اجتماعی و سیاسی دهه‌های 20 و 30 ایران کپی‌برداری صرف از اروپایی‌ها باشد، بدون آن که به زمینه‌های فرهنگی آن توجه شود. این عدم تطابق به شکلی زیبا و البته هوشمندانه در مورد منصور ادیبان در کیف انگلیسی اتفاق می‌افتد و باعث می‌شود شخصیتی که در ابتدا بشدت میهن‌پرست و در پی حل مشکلات مردم است به نماینده‌ای تبدیل شود که به زودی مجری خواسته‌های انگلستان در ایران خواهد شد. شیوه جذب هم گویی در تمام این سال‌ها تغییری نکرده و کماکان می‌توان با استفاده از احساسات انسانی و نقطه ضعف‌های شخصیتی انسان‌ها را فریب داد و وادار به خیانت به وطنشان کرد.

داستان کیف انگلیسی از ظرفیت‌های بالای دراماتیک برخوردار است که دری توانسته از آن به نحو احسن استفاده کند.این توانایی داستانی باعث می‌شود مخاطب با لایه‌های زیرین قصه هم همراه شود و در نهایت منصور ادیبانی ببیند که در قسمت‌های اول برای از بین بردن سیاستمدارانی شبیه خودش وارد مجلس شده است.

قصه‌های مربوط به انتخابات شورای ملی در اوایل دوره محمدرضاشاه هم در این داستان به زیبایی نشان داده می‌شود و مبارزه ادیبان و نماینده شهر که از سوی خان حمایت می‌شود، بعدها الگوی بسیاری از آثار تاریخی می‌شود.

بازیگران

کیف انگلیسی در وهله اول از یک زوج سینماگر و هنرمند استفاده می‌کند که یکدیگر را تکمیل می‌کنند. علی مصفا و لیلا حاتمی در نقش منصور و مستانه بازی‌های درخشانی دارند. علی مصفا با شخصیت خاص و ساکتش که به خوبی می‌تواند نماینده طبقه تحصیلکرده و روشنفکر باشد، در کنار لیلا حاتمی که او هم چهره و البته اجرایی خاص خود دارد، توانسته‌اند زوج مناسبی شکل دهند.در این میان حضور چهره‌هایی حرفه‌ای به غنای کار اضافه می‌کند. محمدرضا شریفی‌نیا، سیروس گرجستانی، صبا کمالی، فرهاد اصلانی جوان و ترکه‌ای و البته مرحوم منصور والامقام بازیگران این سریال هستند که در زمان پخش مورد توجه قرار گرفتند. شگفتی ویژه این مجموعه رضا کیانیان در نقش روحانی شهر است که بازی ماندگاری از خود به یادگار می‌گذارد.

کیف انگلیسی انتخاب بازیگر بسیار خوبی دارد و هر کدام از بازیگران، به خوبی توانسته‌اند نقش‌ها را زنده کنند و به آن هویت ببخشند.

موسیقی

بدون شک موسیقی متن و تیتراژ کیف انگلیسی ساخته فرهاد فخرالدینی از آثار ماندگار تلویزیون است. استفاده از آثار درویش‌خان و محجوبی بزرگ با ترانه گشته خزان نو بهار من با صدای علیرضا قربانی جوان باعث می‌شود موسیقی این سریال تاکنون هم در ذهن‌ها بماند و بتوان از آن به عنوان یکی از چند موسیقی متن ماندگار سریال‌های تاریخ تلویزیون نام برد.

ریتم

کیف انگلیسی نمونه خوبی است برای اثبات این موضوع که لزوما تعداد قسمت‌های یک مجموعه نمی‌تواند کیفیت آن را تعیین کند. این مجموعه در 13 قسمت ساخته شده و اتفاقا می‌تواند در همین زمان نسبتا کوتاه قصه خود را به شکلی روان و کامل بیان کند حال آن که در تجربه بعدی یعنی کلاه پهلوی این اتفاق با این کیفیت تکرار نمی شود. این اتفاق البته این روزها در مورد بسیاری از سریال‌های تلویزیونی تکرار می‌شود و این آثار با وجود داشتن زمان طولانی و مناسب، ریتم کند و ساکنی دارند.این امر در درجه اول به نگاه اقتصادی سازندگان سریال‌های تلویزیونی و نیاز آنتن به آثار طولانی باز می‌گردد حال آن که مجموعه‌ای مانند کیف انگلیسی با 13 قسمت می‌تواند در ذهن بینندگان ماندگار شود و این نکته لزوم بازنگری تلویزیون در طراحی تعداد قسمت‌های سریال‌های تلویزیون را می‌طلبد.

دوره تاریخی داستان سریال

سال‌های 1300 تا 1330 سال‌های کودتا،جنگ و اختناق است و درست در همین سال‌ها اتفاقاتی در تاریخ معاصر ایران روی می‌دهد که تا مدت‌ها اثراتش باقی می‌ماند، اما آن چیز که مسلم است انگلستان به عنوان نماد استعمار و سلطه در این صد سال جنایات زیادی در ایران رقم می‌زند .کیف انگلیسی با هوشمندی و ساختاری مناسب می‌تواند روند استحاله بسیاری از روشنفکران و تحصیلکردگان آن دوران در این فرهنگ وارداتی را نشان دهد. فرهنگی که تا همین امروز سعی دارد با روش‌های مختلف و پیچیده در ایران و خاورمیانه حضور داشته باشد و انگار استعمارگری به نوعی شغل دوم همه انگلیسی‌هاست.

علیرضا قاسم بریشی