غیراستانداردها؛ پیش به سوی مختل کردن تفکر

آموزش و پرورش همواره کتاب‌های کمک آموزشی را به دو گروه استاندارد و غیراستاندارد تقسیم می‌کند. مرز میان این گروه کتاب چیست؟

همان طور که ما زمانی از محصولات بهداشتی و دارویی صحبت می‌کنیم و انتظار می‌رود این محصولات تضمین‌کننده سلامت و بهداشت برای جامعه باشند، کتاب‌های آموزشی نیز باید تسهیل‌کننده آموزش و موثر در فرآیند یادگیری باشند. به عبارت دیگر محتوای کتاب آموزشی باید بخشی از بار تعلیم و تربیت را به دوش بکشد و مخاطب را در موقعیت آموزشی جدید قرار دهد.

عموما مدیریت محتوای آموزشی از طریق برنامه درسی صورت می‌گیرد، برنامه درسی نیز نقشه راه یادگیری است که این نقشه شامل رویکرد، اهداف، محتوا، ساماندهی محتوا و راهبردهای یاددهی و یادگیری و فراهم کردن موقعیت‌های یادگیری است.

پس کتابی که یادگیری را آسان می‌کند استاندارد و کتابی که مخل یادگیری است، غیراستاندارد است.

بله، کتاب آموزشی باید موقعیتی را فراهم کند که مخاطب در ابعاد خلاقیت، تفکر، استدلال و منطق رشد کند و دانش‌آموز به کمک آن، یافته‌های درسی و اطلاعاتی خود را قوام ببخشد. بنابراین کتاب‌های آموزشی که از حداقل ویژگی‌های فوق‌برخوردار باشند کتاب‌های آموزشی استاندارد هستند و هر چه غیر از این باشد غیراستاندارد محسوب می‌شود.

پس به همین دلیل است که مسئولان سازمان پژوهش همواره از ناشران کتاب‌های غیراستاندارد کمک آموزشی با عنوان کاسب یاد می‌کنند، یعنی کسانی که نگاه تجاری به تولید کتاب دارند. برای مقابله با این ناشران باید چه کار کرد؟‌

بله، متأسفانه در همه سطوح جامعه شاهد هستیم تعداد معدود افراد بر منافع عمومی چشم می‌بندند و به فعالیت‌های سودجویانه می‌پردازند که در حوزه کتاب‌های آموزشی این موضوع بوضوح دیده می‌شود. عموما ما با این مسأله برخورد فرهنگی داریم و تلاش می‌کنیم ابتدا بسترسازی کنیم که خود ناشران سمت و سوی فعالیتشان را در چارچوب نظام آموزش و پرورش قرار دهند.

ما به این منظور استانداردهای کتاب‌های آموزشی را در دوره‌های مختلف تحصیلی تدوین کرده و در سایت دفتر تکنولوژی آموزشی و کمک آموزشی قرار داده‌ایم. همچنین جشنواره ملی کتاب‌های آموزشی و تربیتی رشد را برگزار می‌کنیم و ناشرانی که استانداردهای مربوط را رعایت کرده‌اند مورد تشویق و حمایت قرار می‌‌دهیم. علاوه بر این، کتاب‌های استاندارد را در کتاب نامه رشد درج و به مدارس ارسال می‌کنیم که مدارس در صورت نیاز، منبعی برای انتخاب و تجهیز کتابخانه خود داشته باشند. همزمان روی سایت سامان کتاب نیز بارگذاری می‌شود و در مواردی نیز در انتهای کتاب درسی عناوین کتاب‌های آموزشی استاندارد چاپ می‌شود. بنابراین دانش‌آموزان، اولیا و معلمان محترم می‌توانند با مراجعه به سامانه سامان کتاب به نشانی samanketab.roshdmag,ir کتاب آموزشی استاندارد را انتخاب کنند.

ازجمله مواردی که آموزش و پرورشی‌ها در نفی کتاب‌های غیراستاندارد به آن اشاره می‌کنند تخریب فرآیند یاددهی و یادگیری در دانش‌آموزان است؛ یعنی این کتاب‌ها را مخل یادگیری می‌دانند، مگر این کتاب‌ها با دانش‌آموزان چه می‌کنند؟

کتاب‌های غیراستاندارد به نحوی چشمگیر، اهداف نظام تعلیم و تربیت را هدف قرار می‌دهند و به نوعی همه تلاش‌های کارشناسانه را خنثی می‌کنند، زیرا در تدوین این کتاب‌ها فعالیت سودجویان به تولید موضوعاتی معطوف است که می‌تواند مشتری بیشتری جذب کند. به عنوان مثال، یکی از اهداف برنامه درسی، قرار دادن دانش‌آموزان در موقعیت یادگیری است که دانش‌آموز با به کار بستن قدرت ابتکار، خلاقیت و در بستر تفکر علمی موفق به حل مسأله شود و علاوه بر حل مسأله، یافته‌های پنهان دیگری را نیز کسب کند. بدیهی است کتاب آموزشی غیراستاندارد با روش حل مسأله، این فضا را برای دانش‌آموز نابود می‌کند و با طرح گزینه‌های چهارجوابی و تشریح مختصر راه‌حل، دانش‌آموز را از تکیه به تفکر منطقی محروم می‌کند و به جای این که دانش‌آموز به کل متن اشراف پیدا کند جزءنگر بار می‌آید.

مسئولان آموزش و پرورش همواره می‌گویند کتاب‌های درسی برای موفقیت دانش‌آموزان در امتحان و کنکور کفایت می‌کند. آیا تایید استفاده از کتاب‌های کمک آموزشی استاندارد می‌تواند به معنی نیاز کتاب‌های درسی به منابع مکمل باشد؟

کتاب درسی همیشه متوسط توانایی‌های ذهنی دانش‌آموزان را در نظر می‌گیرد، در حالی که استعدادها و توانایی‌های دانش‌آموزان بسیار متفاوت است؛ بنابراین برای این که استعدادهای بالقوه دانش‌آموزان شکوفا شود از منابع دیگر نیز استفاده می‌شود. به همین دلیل ما در سازمان پژوهش و برنامه‌ریزی آموزشی علاوه بر کتاب درسی،‌ بسته آموزشی شامل فیلم، نرم‌افزار، محتوای الکترونیک و حتی کتاب کار دانش‌آموز را تولید می‌کنیم تا بتوانیم زمینه‌ای برای رشد دانش‌آموزان مستعد فراهم آوریم و در عین حال فرصتی ایجاد کنیم تا دانش‌آموزانی که برای درک متون و مفاهیم به کار و ابزارهای دیگر نیاز دارند از آن بهره‌مند شوند. در حقیقت استفاده از کتاب‌های آموزشی استاندارد، وسیله‌ای است مکمل برای پرکردن فاصله هوشی دانش‌آموزان.