طرح سلامت الکترونیک ایران؛ جنینی 20 ساله

سال 1374 رایانه در اداره‌ها، بانک‌ها و بیمارستان‌ها به‌عنوان ابزاری کمکی به‌کار گرفته می‌شد و اینترنت با شرایط خاص و به‌طور محدود در کشور وجود داشت. اکنون درست 20 سال از مطرح شدن این طرح در وزارت بهداشت می‌گذرد و هنوز این طرح عملیاتی نشده است. در این 20 سال فناوری اطلاعات و ارتباطات چند تحول بزرگ را پشت سر گذاشته و در هر دوره‌ مسئولان امر در نهادهای متولی خبر از اجرایی شدن این طرح تا یک یا دو سال آینده یا تا پایان فلان برنامه پنج‌ساله داده‌اند.

2 دهه انتظار

در طول این دو دهه (1374 تا 1394) مسئولان امر در گفته‌هایشان برخلاف وعده‌های مختلف برای اجرای کامل طرح، یا هیچ دلیلی را برای اجرا نشدن آن نیاوردند یا اگر هم در مورد دلایل عملیاتی نشدن این طرح در رسانه‌ها صحبتی کرده‌اند، از دلایل ناملموسی چون اعمال سلیقه و برخورد شخصی برخی از مسئولان یا آماده نبودن زیرساخت گفته‌اند. این دلایل آن قدر کلی است که کسی نمی‌تواند برداشت مشخصی از آن داشته باشد.

در نوشته‌های مختلف از این طرح با عنوان‌هایی مانند سلامت الکترونیک، پرونده الکترونیک سلامت، پزشکی از دور و... نامبرده شده است، اما به راستی «سلامت الکترونیک» چیست؟ آیا سلامت الکترونیک و پرونده الکترونیک سلامت و پزشکی از دور یکی هستند؟ با توجه به اجرای متفاوت طرح‌هایی از این دست در کشورهای مختلف، آیا آنچه در کشور ما اجرا خواهد شد یک خدمت است یا یک زیرساخت یا ترکیبی از زیرساختی که خدمت‌رسانی را تسهیل می‌کند؟

با این‌که «سلامت الکترونیک» در متون تخصصی قوانین و مقررات، سیاستگذاری‌ها و در گفته‌های بسیاری آورده شده، اما واقعیت این است که تعریف واضحی از این واژه وجود ندارد و غیر از کارشناسان دو حوزه درگیر یعنی پزشکان و متخصصان فناوری اطلاعات و ارتباطات، این واژه برای عموم مردم ملموس نیست. دلیل این امر هم می‌تواند در تعریف‌ها و تعبیرهای مختلف در مورد این واژه میان خود اهل فن و در متون فارسی و دیگر زبان‌ها باشد؛ زیرا این واژه فراتر از مرزهای ما نیز با تعریف‌ها و تعبیرهای مختلفی مواجه بوده است. پیشوند «الکترونیک» در زبان انگلیسی که در زبان فارسی پسوند واژه سلامت می‌شود، باید در واقعیت به بالا رفتن عینی و عملی کیفیت در خدمت‌رسانی در حوزه سلامت منجر شود. یکی از اهداف سلامت الکترونیک، افزایش اثربخشی مراقبت‌های بهداشتی و درنتیجه کاهش هزینه‌هاست که این کار با بالا بردن کیفیت و تقویت ارتباطات بین موسسه‌های مراقبت بهداشتی حاصل می‌شود. «پرونده الکترونیک سلامت» فایلی دیجیتال است که حاوی اطلاعات بیمار و سابقه او در امور درمانی، مراجعه به پزشک، آزمایش‌ها و نسخه‌های اوست. «دور پزشکی» یا پزشکی از راه دور به استفاده از فناوری اطلاعات و ارتباطات برای مراقبت سلامت، خدمات پزشکی و حمایت از بیمار یا امدادشونده در زمانی که فاصله‌ای بین دو گروه پزشکی و گیرنده خدمات پزشکی وجود داشته باشد، گفته می‌شود.

آمار و ارقام ضد و نقیض

با این‌که یکی از اهداف اجرای طرح سلامت الکترونیک در تمام کشورهای جهان، یکپارچگی در سامانه ذخیره و بهره‌برداری از اطلاعات پزشکی مردم است، در خبرهایی که طی این 20 سال منتشر شده و به‌ویژه در اخبار دو سه سال اخیر، نه‌تنها اثری از یکپارچگی وجود ندارد بلکه هر خبر به نقل از منبعی که دارد، عدد و رقم مختلفی را برای پیشرفت کار عنوان کرده است. مثلا براساس خبری که مرداد 94 منتشر شده و به گفته مدیر یکی از شرکت‌هایی که در زمینه پزشکی از راه دور فعالیت می‌کند در آن سال 200 هزار نفر دارای پرونده سلامت الکترونیک برای بهره‌گیری از خدمات پزشکی از راه دور بودند و این رقم تا پایان سال 94 از مرز 320 هزار نفر خواهد گذشت.

طبق خبر دیگری در تیر 1394 آخرین اقدامات وزارت بهداشت در این زمینه نشان می‌دهد حدود 57 هزار نقطه بهداشتی و درمانی در سطح کشور وجود دارد که بر اساس برنامه پنجم توسعه، حدود 27 هزار نقطه باید به «شبکه ملی سلامت» مجهز شوند، اما آخرین اقدامات این وزارتخانه در این حوزه نشان می‌دهد تشکیل 5/4 میلیون پرونده الکترونیک سلامت، مهم‌ترین اقدام وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکی در حوزه فناوری اطلاعات در سال گذشته بوده است.

در خبر دیگری که آن هم سال 1394 منتشر شده، آمده است: «تا آذر سال 1393 حدود ده هزار نقطه در کل کشور از سطح خانه‌های بهداشت تا سطح مراکز فوق تخصصی به «شبکه ملی سلامت» مجهز شده‌ است. پرونده الکترونیک سلامت نیز تا همین تاریخ در 26 استان راه‌اندازی شده و ظرف دو سال گذشته 9 میلیون و 500 هزار پرونده الکترونیک تشکیل شده است و آن‌طور که از سوی وزارت بهداشت وعده داده شده قرار است تا پایان بهار، استان‌های باقی‌مانده نیز به سامانه سپاس متصل شوند.»

به این ترتیب معلوم نیست تعداد پرونده‌های الکترونیکی سلامت 200 هزار است یا چهار و نیم میلیون یا نه و نیم میلیون.

واقعیت‌ها

در سند مربوط به این طرح از اهداف اجرای برنامه سلامت الکترونیک یا هر نام دیگری که به آن داده شده به یکپارچه‌سازی اطلاعات سلامت شهروندان، ارتقای کیفیت خدمات بهداشتی و درمانی، توزیع عادلانه منابع سلامت، بهینه‌سازی مصرف منابع سلامت و اصلاح مدیریت نظام سلامت کشور مبتنی بر اطلاعات صحیح، دقیق و با قابلیت دسترسی سریع، تسریع و تسهیل تولید و مدیریت دانش پزشکی و زیستی، کمک به توسعه پزشکی مبتنی بر شواهد، کاهش عوارض ناشی از اشتباهات پرسنل پزشکی، کاهش هزینه‌های خدمات بهداشتی درمانی، افزایش امنیت اطلاعات سلامت، نقش نظارت در نظام سلامت، بهبود کیفیت آموزش پزشکی، ارائه خدمات نوین الکترونیکی و بهینه‌سازی کسب و کار نظام سلامت کشور اشاره شده است. اما آیا این اهداف در گرو اجرای سلامت الکترونیک در کشور است؟

پاسخ را می‌توان در هر بیمارستان طرف قرارداد با شرکت‌های بیمه یافت.

شرکت‌های بیمه که از نیروهای محرک عزم دولت برای پیاده‌سازی این طرح به حساب می‌آیند، کاهش هزینه را به هر قیمتی پیگیری می‌کنند اما بیمارستان‌های طرف قرارداد شرکت‌های بیمه، همه در صحنه صف‌های طولانی و چادرهای همراهان بیمارانی که از شهرستان‌های دور و نزدیک برای درمان بیمار خود به شهرهای بزرگ آمده‌اند، با هم اشتراک دارند.

محرومیت در حوزه خدمات پزشکی در سطح وسیع وجود دارد و فقدان عدالت با نبود پراکندگی متناسب مراکز خدمات پزشکی در شهرها خودنمایی می‌کند. اضافه شدن سامانه‌ای الکترونیک که نیازمند ساماندهی موارد گوناگونی از جمله تجمیع بیمه‌ها، یکی کردن کارت پرونده الکترونیک سلامت با کارت ملی یا به صورت جداگانه، ساماندهی تولی‌گری امضای دیجیتال و اعمال آن در کشور، امنیت اطلاعات پرونده پزشکی دیجیتال، ساماندهی داده‌های بزرگ (Big Data)، فراهم کردن زیرساخت‌های کارآمد ارتباطی، ارتقای ضریب نفوذ اینترنت، انتخاب نحوه دسترسی با استفاده از اینترنت یا اینترانت یا شبکه ملی اطلاعات، سواد دیجیتال جامعه پزشکان، سواد دیجیتال مردم، تجهیزات سخت‌افزاری مورد نیاز برای دسترسی و ورود اطلاعات به پرونده سلامت الکترونیک، به‌روزرسانی استانداردها، وضع و به‌روزرسانی قوانین و مقررات و... است، نمی‌تواند معجزه کرده و اهداف مورد نظر در پیاده‌سازی طرح سلامت الکترونیک را محقق کند.

محمدعلی پورخصالیان