قندوز، شکاف‌های امنیتی افغانستان را برملا کرد

اگرچه سه روز بعد نیروهای افغان با کمک حملات محدود هوایی آمریکایی‌ها توانستند کنترل این شهر را بار دیگر به دست بگیرند، اما همچنان سوالاتی در فضای سیاسی و اجتماعی افغانستان مطرح است که چگونه یک شهر با 300 هزار نفر جمعیت در عرض چند ساعت به دست شبه‌نظامیان افتاد. قندوز مرکز استانی در شمال افغانستان به همین نام است که تجارت پر رونقی با تاجیکستان دارد. در واقع تصرف این شهر را می‌‌توان مهم ترین موفقیت طالبان پس از 14 سال از سقوط دولت آنها دانست.

شکستی برای دولت

از ماه آوریل، قندوز در یک حالت نیمه محاصره قرار داشت. با گذشت چند هفته از شروع فصل درگیری‌ها ملا اختر منصور، رهبر جدید طالبان نیاز داشت تسلط خود را بر گروه متبوعش نشان دهد؛ گروهی که به گفته کارشناسان پس از اعلام خبر مرگ ملا عمر همچنان از دودستگی و اختلافات درونی رنج می‌برد. به همین دلیل برخی انتظار داشتند طالبان تحت رهبری جدید خود برای رد این گونه اظهارات، دست به چنین اقدامات غیر منتظره‌ای بزند. در مقابل، دولت نیز اقدامات اندکی برای مقابله با این بحران قابل پیش‌بینی انجام داد. در واقع نه درصدد تقویت نیروهای امنیتی قندوز بر آمد و نه حملات همه‌جانبه‌ای را علیه شبه‌نظامیانی انجام داد که از مدت‌ها پیش اطراف این منطقه حضور داشتند. بر همین اساس کارشناسان سقوط قندوز را شکستی اطلاعاتی و نظامی برای کابل می‌دانند. حمله سه‌جانبه طالبان به قندوز (از جنوب، جنوب غربی و شمال شرقی) راه این شهر به سمت فرودگاه را مسدود کرد. از سوی دیگر این حمله موجب شد مسیر جنوب قندوز به سمت کابل و سمت شرق آن به شهر اقتصادی مزار شریف در نزدیکی مرز ازبکستان با موانع فراوانی رو‌به‌رو شود. همچنین به نظر می‌رسد در این حمله، شبه نظامیان دیگر استان‌های مجاور همچون استان‌های تخار و بغلان نیز مشارکت داشتند. علاوه بر این، طی ماه‌های گذشته خیل زیادی از مبارزان خارجی باعث تقویت طالبان در شمال افغانستان شده‌ بود و در این میان باید نقش آنها را نیز در این حمله مدنظر قرار داد. در مقابل، نیروهای امنیتی افغانستان از راه زمین و هوا از کابل و دیگر استان‌ها برای باز‌پس‌گیری قندوز وارد عمل شدند. در این حمله همه‌ جانبه نیروهای افغان توانستند در عرض کمتر از سه روز بخش‌های مهمی از قندوز را به دست بگیرند. مقامات دولتی نیز اعلام کردند بر اثر حملات آنها 200 نفر از 500 مهاجم به شهر قندوز کشته شده‌اند. البته به گفته کارشناسان امنیتی عملیات پاکسازی بسیار مهم‌تر خواهد بود، زیرا آن طور که رسانه‌ها گزارش کرده‌اند طالبان در خانه شهروندان قندوز پنهان شده و گاهی به عنوان سپر انسانی از آنها استفاده می‌کنند.

فرصت‌طلبی غربی‌ها

به هر حال موفقیت طالبان در قندوز هر قدر هم که گذرا باشد، باعث تقویت این خواسته در میان مقامات آمریکایی ‌شد که با حفظ مشاوران نظامی در افغانستان سعی داشته باشند حضور خود را در این کشورپر‌رنگ‌تر کنند. آمریکایی‌ها بارها اعلام کرده بودند نیروهای امنیتی افغان پس از به عهده گرفتن مسئولیت تامین امنیت این کشور در سال 2014، اگرچه توانمند هستند اما برای موفقیت بیشتر خود همچنان نیازمند کمک‌های اطلاعاتی، لجستیکی و حمایت هوایی نیروهای ناتو خواهند بود. آنها برای اثبات این ادعای خود به این موضوع اشاره می‌کردند که طی هفت ماه ابتدایی امسال نزدیک به 2700 نیروهای پلیس و ارتش را کشته‌اند. البته آنها به هیچ وجه به این موضوع اشاره‌ای نمی‌کنند که چرا با وجود ادعای آنها مبنی بر توانمند بودن نیروهای افغان، قندوز در عرض چند ساعت به دست طالبان افتاد. در این میان برخی سربازان افغان از کمبود تجهیزات و نبود حمایت هوایی شکایت داشتند .

این وضعیت فرسایشی کنونی را می‌توان نتیجه اقدامات و سیاست‌های دولت اوباما در افغانستان دانست؛ سیاست‌هایی که بخشی از آن به باقی ماندن 9800 نیروی آمریکایی در افغانستان مربوط می‌شود . این نیروها بخش اعظم 13 هزار و 200 نیرویی را تشکیل می‌دهند که قرار است در قالب ماموریت ناتو وظیفه آموزش، مشاوره و کمک به نیروهای افغان را به عهده داشته باشند. اما شواهد نشان می‌دهد ژنرال جان کمپل، فرمانده این نیروها تمایل و همچنین آزادی عمل زیادی برای کمک به همپیمانان افغانی خود ندارد. آن دست حملات هوایی که در قندوز انجام شد، تحت شرایطی خاص یا تنها زمانی صورت گرفت که جان سربازان خارجی در خطر بود .

حمله اشتباهی به بیمارستان قندوز

در جریان حملات نیروهای ارتش افغانستان با شبه‌نظامیان طالبان، اتفاقی رخ داد که به عقیده کارشناسان بار دیگر بر ناکارآمدی حملات غربی‌ها در این کشور صحه گذاشت. سازمان پزشکان بدون مرز اعلام کرد یکی از بیمارستان‌های وابسته به این سازمان در قندوز هدف حملات جنگنده‌های آمریکایی قرار گرفت که بر اثر آن بیش از 20 نفر از جمله پزشکان بیمارستان کشته شدند.

ابتدا نیروهای ناتو اعلام کردند این حمله به صورت اشتباهی انجام شده است. با بیشتر‌شدن انتقادات علیه نیروهای خارجی در افغانستان، آمریکایی‌ها مدعی شدند خود افغان‌ها از آنها درخواست کرده بودند دست به چنین حملاتی بزنند. اما سخنان چند روز بعد جاش ارنست، سخنگوی کاخ سفید عکس این ادعا را ثابت کرد. وی اعلام کرد باراک اوباما، رئیس جمهور آمریکا از وزارت دفاع خواسته است درباره حادثه بمباران اشتباهی بیمارستان قندوز افغانستان تحقیق کند. البته این اولین بار نیست که نیروهای امنیتی و مردم افغانستان طعمه چنین حملات اشتباهی می‌شوند. طی سه ماه گذشته وقوع دو نمونه از این حملات مرگ نزدیک به 20 نیروی نظامی افغان را به همراه داشت.

‌چالش‌های فراوان دولت افغانستان

اشرف غنی این روزها پس از ارتقای روابط کشورش با پاکستان تحت فشار قرار دارد. منتقدان می‌گویند افزایش روابط با کشوری که مامن بسیاری از رهبران ارشد طالبان است، طی یک سال گذشته چه نتایجی به دنبال داشته است. پس از آن که طالبان به دنبال اعلام خبر مرگ ملا عمر روند مذاکرات با دولت افغانستان را متوقف کرد، این درخواست از اشرف غنی مطرح شد که به دنبال راه دیگری باشد تا افغان‌ها از تامین امنیت خود مطمئن باشند. از سوی دیگر، دولت وحدت ملی با گذشت یک سال از روی کار آمدن، همچنان با بن‌بست‌هایی در چند پست کلیدی خود رو به رو ست.
تاکنون وزیر دفاع و دادستان کل افغانستان تعیین نشده‌اند. یک چهارم از 34 استان افغانستان بدون استاندار هستند. بسیاری از افرادی که به تازگی به مناصب دولتی رسیده‌اند اگرچه در مقایسه با اسلاف خود فساد کمتری دارند، اما از لحاظ سیاسی تجربه چندانی ندارند. افزایش خشونت‌ها و وخامت اوضاع اقتصادی باعث افزایش تعداد مهاجران از این کشور شده است. در حال حاضر افغان‌ها دومین گروه از مهاجران و آوارگانی به شمار می‌روند که به مرزهای اروپا می‌رسند. با توجه به این اوصاف، سقوط قندوز حتی اگر هم موقتی باشد، باعث افزایش حس نا امنی میان بیشتر مردم افغانستان شده است.

آمارهایی نگران‌کننده

گزارشگر ویژه افغانستان به تازگی گزارشی منتشر کرد که آمارهایی نگران‌کننده را از وضعیت نیروهای امنیتی و همچنین تلفات غیرنظامیان افغان در برداشت. بر این اساس، طی شش ماه ابتدایی امسال نزدیک به 2600 نفر به عضویت نیروهای ارتش در آمده‌اند، اما در مقابل نزدیک به 2000 نفر از این نیروها به دلیل فشارهای روحی ناشی از جنگ با طالبان، از نیروهای نظامی خارج شده‌اند. در این میان آمار تلفات غیرنظامیان نیز نشان می‌دهد طی همان زمان مشابه نزدیک به 4900 شهروند افغان کشته شده اند که در مقایسه با سال گذشته افزایش را نشان می‌دهد.