نقش‌آفرینی رسانه ملی در پیشگیری از اعتیاد

امیرحسین اکبری که مستند «شب‌بوهای سوخته» را با موضوع اعتیاد در کارنامه دارد، مستند «حریم شیشه‌ای» را برای شبکه یک کارگردانی و تهیه کرده که بعد از ماه رمضان از این شبکه پخش می‌شود. وی درباره نگاه برنامه‌سازان به موضوع اعتیاد به جام‌جم گفت: در مستند شب‌بوهای سوخته به معضل اعتیاد زنان پرداختم و تمرکزم بیشتر روی مواد صنعتی از جمله شیشه بود. در این برنامه از زاویه‌ای به اعتیاد پرداختیم تا مخاطب حس نکند ما خارج از گود ایستاده‌ایم و درباره اعتیاد برنامه ساخته‌ایم. سعی کردیم واقعیات را بی‌واسطه با مخاطب در میان بگذاریم.

اکبری در مستند حریم شیشه‌ای به اعتیاد مردان، زنان و نوجوانان پرداخته و سعی کرده است تصاویر و تحلیلی باورپذیر به مخاطب ارائه کند و از زاویه دانای کل به موضوع نزدیک نشود و شکل و شمایل نصیحت کننده را به برنامه ندهد.

به نظر این تهیه‌کننده، نگاه برنامه‌ساز باید در چنین برنامه‌هایی انسانی باشد، به حرف‌های معتاد گوش دهد و در زمان‌های لازم حتی با او همدردی کند و در هیچ شرایطی نباید حرف در دهان او گذاشت؛ زیرا در این صورت برنامه تصنعی می‌شود و نه مخاطب آن را باور می‌کند و نه در فرد معتاد علاقه‌ای در پیگیری آن ایجاد می‌شود.

نگاه ما در برنامه حریم شیشه‌ای بیشتر پیشگیری است، اما به درمان هم می‌پردازیم و ضمن بررسی اعتیاد مردان و زنان، بر نوجوانان هم تمرکزکردیم که محیط اطرافشان باعث شده آنها به سمت اعتیاد بروند.

برنامه‌سازی درباره اعتیاد به دقت نیاز دارد

دکتر علی فرهودیان، رئیس مرکز تحقیقات سوءمصرف و وابستگی به مواد دانشگاه علوم بهزیستی و توانبخشی و دبیر علمی نهمین کنگره بین‌المللی دانش اعتیاد که 18 تا 20 شهریور امسال برگزار می‌شود، درباره پرداختن به معضل اعتیاد در برنامه‌های رسانه ملی گفت: طرح موضوع اعتیاد و مصرف مواد در رسانه‌ها و مطبوعات به عنوان دغدغه روز کارشناسان اعتیاد مطرح است و در این باره نگرانی‌های متعددی وجود دارد. متاسفانه گاهی رسانه‌ها با دلسوزی و حسن‌نیت سعی می‌کنند به این معضل بپردازند تا بخشی از بار آن را در جامعه کمتر کنند، اما از آنجا که بسیاری از برنامه‌ها، فیلم‌ها و نماآهنگ‌ها از جنبه های مختلف مورد بررسی قرار نمی‌گیرند وتاثیرات لازم را ندارند.

به عنوان مثال برای این‌که افراد جامعه را نسبت به مصرف موادمخدر حساس کنند، چهره خاصی از مصرف‌کنندگان را نشان می‌دهند. به همین دلیل مردم فکر می‌کنند همه مصرف‌کنندگان باید از نظر ظاهر و چهره به این حد برسند تا بتوان زنگ خطر را برای آنها به صدا درآورد. این نگاه باعث می‌شود خطرات موادمخدر از سوی مردم دست‌کم گرفته شود یا برخی برنامه‌ها ناخواسته نوجوانان را برای مصرف مواد کنجکاو می‌کند که چنین برنامه‌هایی حتی اگر رویکرد آموزشی برای منع مصرف داشته باشد، ضررش بیشتر از نفعش است و اثراتی غیر قابل پیش‌بینی دارند.

این کارشناس با اشاره به برگزاری کنگره بین‌المللی دانش اعتیاد گفت: در این کنگره نشست‌های تخصصی برگزار می‌شود و بخش‌هایی از آثار نمایشی و غیرنمایشی با محوریت اعتیاد پخش و نقد و بررسی می‌شود.

عباس دیلمی‌زاده، کارشناس اعتیاد و مدیرعامل جمعیت خیریه تولد دوباره معتقد است صداوسیما درباره اعتیاد برنامه‌های متنوع و متعدد و اثرگذاری ساخته است، اما ساختار و محتوای این برنامه‌ها می‌تواند کامل‌تر و تاثیرگذارتر هم باشد. متاسفانه ما روش‌های پیشگیری را چندان بلد نیستیم. معتقدم به جای بهره بردن از مستقیم‌گویی لازم است شیوه دیگری را امتحان کنیم. مگر ما نمی‌خواهیم به نوجوانان آموزش بدهیم که نباید به سمت اعتیاد بروند، پس می‌توان از روش غیرمستقیم استفاده کرد. مثلا نشان بدهیم که گروهی از نوجوانان در مدرسه تصمیم می‌گیرند درختی در باغچه مدرسه بکارند یا یک حرکت مثبت اجتماعی انجام بدهند. نشان دادن چنین گروه‌هایی با این اهداف باعث می‌شود نوجوانان یاد بگیرند چگونه می‌توانند با تشکیل گروه، منشأ اقدامات خوب شوند و هویت و ارزش خودشان را افزایش دهند. وقتی اعتماد و عزت‌نفس نوجوانان و جوانان بالا برود، جذب گروه‌های مخرب نخواهند شد.

علاوه بر این، توصیه می‌شود به جای استفاده از روش کنترل بچه‌ها که فقط به بالا رفتن اضطراب منجر می‌شود، به آنها آموزش بدهیم از خودشان مراقبت کنند که در این صورت به نتایج مثبت‌تری خواهیم رسید.

به نظر این کارشناس، برنامه‌سازان در ساخت برنامه باید از متخصصانی خبره استفاده کنند که توانایی تجزیه و تحلیل دارند و می‌توانند به برنامه‌سازان پیشنهاد کنند چه پیام‌هایی برای مخاطب بفرستند تا اثرگذاری بیشتری داشته باشد.

تیپ‌سازی از معتاد جوابگو نیست

سعید رحمانی، فیلمنامه‌نویس که در سریال معما و برخی قسمت‌های سریال زخم به موضوع اعتیاد پرداخته بود، معتقد است نویسندگان برای خلق فضای دراماتیک، مولفه‌ و شخصیت‌هایی دارند. اگر شخصیت معتاد همسو با نیاز و الزامات قصه و درام طراحی شود و نه صرفا در کار شعار بدهیم که اعتیاد بد است و نباید سراغ معتادان برویم، مسلما تاثیرگذارتر خواهد بود؛ در غیر این صورت جواب عکس می‌دهد.در برخی آثار شاهدیم که وجود کاراکترهای معتاد فقط در جهت پیشبرد قصه است، در حالی که این نگاه باعث می‌شود فقط خط قصه جلو برود و ضمن این که برای مخاطب هم باورپذیر نخواهد بود، چون فقط با تیپ یک معتاد روبه‌رو می‌شود. وقتی نگاه نویسنده درست باشد، قطعا به رویکرد روانشناختی شخصیت معتاد هم توجه می‌کند.

این نویسنده، اعتیاد را زلزله زندگی توصیف کرد و گفت: ما نباید از معضل اعتیاد استفاده ابزاری کنیم، بدون آن‌که به آسیب‌های این معضل بپردازیم. من در سریال معما به ساقی‌های مواد مخدر پرداختم. به نظرم روی کسانی که در حوزه اعتیاد به عنوان ساقی فعال هستند، می‌توان کار کرد؛ زیرا آنها به لحاظ روانی با مشکلات بیشتری نسبت به معتادان روبه‌رو هستند.

رحمانی در پاسخ به این پرسش که چرا در سال های اخیر کمتر به موضوع اعتیاد در سریال‌ها پرداخته شده، توضیح داد: متاسفانه نگاه نویسندگان تکراری شده و به همین دلیل کمتر سراغ این ماجرا می‌روند و ضمن این که سفارش‌دهنده این نوع کارها باید سازمان مبارزه با مواد مخدر باشد. به نظرم نگاه‌های تکراری نویسندگان باعث شده تمایل دوستان کمتر شود و این در حالی است که می‌توان زوایای تازه در این‌باره پیدا کرد.

ترک اعتیاد آسان نیست

شبکه‌های رادیویی تا امروز برنامه‌هایی با محوریت اطلاع‌رسانی در حوزه اعتیاد برای شنوندگان پخش کردند. در حال حاضر رادیو سلامت در برنامه «تا رهایی» به این موضوع می‌پردازد. همچنین در برخی قسمت‌های برنامه زنان جامعه من به اعتیاد دختران و زنان پرداخته می‌شود.

دکتر صدیقه اعتماد سعید، مدیر رادیو سلامت معتقد است بحث اعتیاد معضلی است که می‌توان در سه حوزه عرضه، پیشگیری اولیه در ارتباط با کسانی که احتمال دارد در آینده درگیر این معضل شوند و درمان به آن توجه کرد. تمرکز رسانه بیشتر در حوزه موفقیت‌های درمان بوده و در این‌باره برنامه‌های متنوعی پخش کرده است، چون حوزه پیشگیری و کنترل به عهده نیروی انتظامی است، اما ما در رادیو سلامت بیشتر تلاش کردیم که در حوزه پیشگیری و سبک زندگی سالم برای پیشگیری از اعتیاد کار کنیم و برنامه‌هایی در این‌باره تولید و پخش کنیم تا به کودکان، نوجوانان و والدین مهارت‌های اجتماعی را آموزش بدهیم تا چگونه با آسیب‌های اجتماعی مبارزه کنند.

ما در این شبکه رادیویی با حضور کارشناسان حوزه اعتیاد و مبارزه با مواد مخدر و روان‌شناسان اتاق‌های فکر داریم و مباحث برنامه‌ها را در ابتدا با حضور این دوستان نقد و بررسی می‌کنیم و بعد در برنامه به آنها می‌پردازیم. درواقع این طور نیست که نظر صرف مدیر گروه و برنامه‌ساز موثر باشد، ضمن این که برنامه‌های این شبکه رادیویی جنبه پیشگیری دارد.

اعتماد سعید با اشاره به این که در رادیو سلامت ممنوع شده که حوزه درمان خیلی راحت روایت شود، توضیح داد: ترک اعتیاد عوارض خودش را دارد، اما گاهی در برنامه‌سازی خیلی راحت به این معضل پرداخته می‌شود و همه فکر می‌کنند ترک اعتیاد کار راحتی است، در حالی که این طور نیست.

وی درباره دیگر تولیدات این شبکه رادیویی با محوریت اعتیاد گفت: ما روی موضوع مواد مخدر صنعتی مثل شیشه به عنوان یک معضل بزرگ کار می‌کنیم که در مرحله تحقیق و پژوهش است، زیرا این مساله خیلی رایج شده که دختران جوان در آرایشگاه‌ها و باشگاه‌های ورزشی برای لاغر شدن به یکدیگر استفاده از شیشه را توصیه می‌کنند. بعد از کامل شدن تحقیقات و پژوهش این برنامه پخش می‌شود.

فاطمه عودباشی / گروه رادیو و تلویزیون