داستان یک تخت با 22 هزار قطعه جواهر

این تخت که اکنون در خزانه جواهرات ملی بانک مرکزی ایران نگهداری می‌شود، بجز زمان اردوکشی به سلطانیه، در مواقع عادی در خزانه سلطنتی نگهداری می‌شد و به همین دلیل در خاطرات و سفرنامه‌هایی که می‌خوانیم نامی از این تخت زیبای سلطنتی بندرت به میان آمده است.

یحیی ذکاء، در کتاب «تاریخچه کاخ گلستان و ابنیه سلطنتی» درباره این تخت می‌نویسد: «این تخت به دلالت شیوه ساخت و شکل و ترکیب و نوع زرکوبی و میناکاری و جواهرسازیش و همچنین به گواهی اشعاری که در سمت داخل دست‌اندازها (دسته‌های صندلی) و پشت‌انداز (تکیه‌گاه تخت)، روی ورقه‌های طلا منگنه و میناکاری گردید، بدون شک از ساخته‌های فتحعلی‌شاه است. گو این که در ترصیع و تزئین آن اغلب از گوهرهای نادری استفاده شده است.»

آنچه به نظر مرحوم ذکاء از این تخت قدیمی استنباط می‌شود این است که تخت نادری با جواهراتی که نادرشاه، سر سلسله افشاریان از فتح هند به همراه آورده بود، تزئین شده است. اما صانعی، کارشناس خزانه جواهرات ملی، کلمه نادر در عبارت تخت نادری را کمیاب معنا می‌کند. «نادر، صنعتی است که در طول زمان به دلیل نزدیکی به نام نادر پادشاه کشورگشای ایران، از معنای اصلی خود دور شده است.»

انتساب این تخت زیبا، با حضور گروه کارشناسان کانادایی که در اوایل دهه 50 شمسی برای بررسی اشیای موجود در خزانه جواهرات ملی به ایران آمده بودند، به طور کامل نقض شد و آنها اثبات کردند همه جواهرات به کار رفته در تخت نادری از میان جواهرات سلطنتی دوران فتحعلی‌شاه انتخاب شده، اما لزوما از جواهرات به دست آمده توسط نادرشاه نیست. یحیی ذکاء، شکل و شمایل این تخت را این گونه توضیح می‌دهد: «تخت نادری از نظر شکل و ترکیب و تزئینات زیباتر از تخت طاووس است. پشت‌انداز آن با ترنج و جواهرات درشت و خوش‌رنگش آن را مجلل‌تر نشان می‌دهد.»

آن‌طور که در کاتالوگ معرفی این تخت در گنجینه آمده است: «در دو طرف پشت‌انداز تخت که مانند دم طاووس چتر زده و در بالا دارای تاجی است، نقش دو اژدهای پیچ خورده یا سمندر قرار دارد که دم آنها به شکل سر عقاب یا طوطی درآمده است و نظیر همین دو اژدها در دو طرف پله اول تخت نیز دیده می‌شود که در اینجا دارای پا بود و به سطحه و دیواره پله چسبیده‌اند. در دیواره عمودی پله اول تخت، نقش شیری، برجسته کاری شده که بدن آن همچون پوست پلنگ خالدار و جواهرنشان شده است. در دو طرف تخت نیز در داخل ترنج‌های اسلیمی مشبک، نقش دو طوطی میناکاری شده مشاهده می‌گردد.»

از آنجا که تخت نادری، تخت سفری فتحعلی‌شاه قاجار بود به گونه‌ای ساخته شد که در سفرهای طولانی‌مدت فتحعلی‌شاه قابل حمل باشد. این تخت از 9 تکه مجزا تشکیل شده بود و هنگامی که پادشاه دستور اطراق می‌داد، ندیمان بسرعت این 9 تکه را به هم متصل می‌کردند.